Filomythos Yapay Zeka
Bu yazıyla bağlantılı kavramları Filomythos arşivinde arayın.
İnsan neyle hareket eder? Neyi arzular? Aşk dediğimiz şey yalnızca bir duygusal durum mudur, yoksa çok daha derin bir oluş biçimi midir? Bu sorular, psikanalizin kurucuları Freud ve Lacan‘dan, post-yapısalcı felsefenin yaratıcı isimleri Deleuze ve Guattari’ye; Türkiye’de bu düşünceleri özgün bir dille yeniden yorumlayan Ulus Baker’e kadar birçok düşünürü meşgul etmiştir.
Freud: Arzu Eksikliktir
Sigmund Freud’a göre arzu, bireyin içinde bastırılmış dürtülerden doğar. İnsan, haz ilkesine göre hareket eder; fakat toplum, kültür ve ahlak gibi yapılar bu hazların bastırılmasına neden olur. Böylece arzu, bastırılanın geri dönme biçimi hâline gelir. Bu arzu, genellikle kaybedilmiş bir nesneye, çocukluk döneminde yaşanan ama yasaklanmış bir bağa (örneğin annenin sevgisine) yönelir.
Freud’un dünyasında arzu her zaman eksik olanın peşindedir. İnsan arzular çünkü bir şey(ler)i kaybetmiştir; bastırılmıştır; yasaklanmıştır. Arzu, bir bakıma yasakla beslenir ve bu nedenle asla tam anlamıyla tatmin edilemez.
Lacan: Arzu Başkasının Arzusudur
Jacques Lacan, Freud’un arzu anlayışını dil ve yapısalcılık temelli bir zemine taşır. Ona göre insan arzusu, dilin içine doğduğu andan itibaren şekillenir. Bu da özneyi bölünmüş kılar: Kendi arzusunu tam olarak bilemeyen, hep başka bir yerde eksik hisseden bir özne.
Lacan’a göre arzu, hiçbir zaman doğrudan bir nesneye yönelmez; daha ziyade “ötekinin arzusuna” yönelir. Yani kişi, başkasının neyi arzuladığını arzular. Arzunun nesnesi hiçbir zaman tam olarak elde edilemez; hep ertelenir. Bu erteleme hali, arzuya süreklilik kazandırır ama aynı zamanda onu hep tatminsiz kılar.
Deleuze ve Guattari: Arzu Üretir
Gilles Deleuze ve Félix Guattari, Freud ve Lacan’ın eksiklik temelli arzu anlayışına karşı çıkar. Onlara göre arzu, eksiklikten değil, üretkenlikten doğar. Arzu, yokluğu doldurmaya çalışan bir dürtü değil; varlıkları birbirine bağlayan, yeni oluşlar yaratan aktif bir güçtür. Bu yüzden “arzunun makineleri” kavramını ortaya koyarlar.
Arzunun Makineleri Nedir?
Deleuze ve Guattari’ye göre arzu, sürekli olarak bağ kuran, akışlar yaratan ve yeni gerçeklik biçimleri inşa eden bir üretim gücüdür. “Arzunun makineleri” kavramı, bireyin çevresiyle, toplumsal yapılarla ve diğer bedenlerle kurduğu yaratıcı ilişkileri temsil eder. Bu makineler, arzunun yalnızca hazza yönelmediğini; aynı zamanda sanat, düşünce, aşk, devrim gibi üretken süreçlere dönüştüğünü gösterir.
Bir bireyin âşık olması, bir şairin yazması, bir çocuğun oyun kurması; hepsi birer arzu makinesidir. Her biri, dünyayla özgün ve yaratıcı bir bağ kurar. Arzu, bu anlamda yalnızca içsel bir his değil, dünyayla temas etmenin yaratıcı formudur.
Kaçış Çizgisi Nedir?
Deleuze’ün bir diğer kilit kavramı olan kaçış çizgisi (ligne de fuite), mevcut düzenin sınırlarından kaçan, onu kıran, delip geçen bir hareketi ifade eder. Kaçış çizgisi, baskıcı yapılardan kurtulmanın değil, yeni varoluş biçimlerine açılmanın yollarıdır.
Bu kavram, sabit kimliklerden, rollerden, normlardan sıyrılmak isteyen bireyin içsel ve toplumsal hareketini tanımlar. Aşkta, sanatta, düşüncede ya da politik eylemde… kaçış çizgisi, yaratıcı olanı mümkün kılan o kırılma noktasıdır.
Aşkta bu kavram şöyle işler: Örneğin romantik bir aşk evlilik kurumuna sıkıştığında, arzu durağanlaşır. Bu durumda aşıklar, tutkularını canlı tutmak için yeni yollar bulmak zorundadır. İşte bu yollar, birer kaçış çizgisidir: aşkı yeniden üretmenin, biçimini dönüştürmenin, onu sabit olandan kurtarmanın yolları.
Ulus Baker: Arzunun Ontolojisi
Ulus Baker, Deleuze ve Guattari’nin düşüncelerini Türkiye’ye taşıyan, onları yerelleştiren ve yeni bir dile kavuşturan önemli bir filozoftur. Baker’e göre arzu, yalnızca bireysel bir mesele değil; ontolojik bir meseledir. Yani arzu, varoluşun kendisini harekete geçiren ilk güçtür. O ünlü cümlesiyle:
“Tutkusuz, ya da arzu olmadan hiçbir şey yapamayız.”
Baker, arzuyu yaşamın her alanında üretken ve yaratıcı bir itki olarak düşünür. Aşk, sanat, düşünce, bilim – hepsi arzunun biçimlenmiş halleri olarak görülür. Ona göre arzu bastırıldığında yalnızca birey değil, toplum da körelir. Bu yüzden arzu, politik bir meseleye de dönüşür: Hangi sistemler arzuyu bastırıyor, hangileri onu özgür bırakıyor?
Aşk, Arzu ve Oluş
Freud ve Lacan, arzuyu daha çok bir eksikliğin ifadesi, ulaşılmaz ya da bastırılmış olanın peşindeki bir dürtü olarak görürken; Deleuze, Guattari ve Baker, arzuyu bir üretim süreci, bir oluş biçimi olarak ele alır. Bu farklı yaklaşımlar, aşkı nasıl tanımladığımızı da kökten etkiler.
Eğer aşk, eksikliğin peşinde bir arzuysa, onun kaderi hep tatminsizliktir. Ama aşkı üretken, yaratıcı ve dönüştürücü bir süreç olarak düşünürsek, o zaman aşk bir yaşam sanatına dönüşebilir.
Bu yüzden aşk, yalnızca birine yönelmiş bir duygu değil; aynı zamanda bir düşünce biçimi, bir dünya kurma yetisidir. Arzu, bizi harekete geçirir. Tutku, bizi dönüştürür. Ve belki de aşk, bu ikisinin en yoğun kesiştiği noktadır.
