Evelyn De Morgan – Kraliçe Eleanor ve Güzel Rosamund / Queen Eleanor and Fair Rosamund

Sanatçının Tanıtımı

Evelyn De Morgan’ın yaklaşık 1901–1902 tarihli Kraliçe Eleanor ve Güzel Rosamund / Queen Eleanor and Fair Rosamund eseri, sanatçının tarihsel efsaneyi ahlaki ve sembolik karşıtlıklar üzerinden yeniden kurduğu olgun dönem çalışmalarındandır. Resim, İngiltere Kralı II. Henry’nin sevgilisi Rosamund Clifford ile Kraliçe Eleanor çevresinde gelişen ve tarihsel gerçeklikten çok yüzyıllar boyunca aktarılan efsanevi anlatıya dayanır. De Morgan, kıskançlık ve intikam hikâyesini doğrudan şiddet anına değil, ölüm tehdidinin henüz gerçekleşmediği karşılaşma anına yerleştirir. Eser muhtemelen 1901–1902 yıllarında yapılmıştır.

Eserin Tanıtımı ve Kompozisyon

Kompozisyonun solunda Kraliçe Eleanor ayakta, sağında Güzel Rosamund ahşap bir oturakta yer alır. Eleanor’un bedeni yukarı doğru yükselirken Rosamund oturur ve daha kapalı bir duruş içindedir. Bu dikey-yatay karşıtlık, iki kadının yalnız fiziksel konumlarını değil, karşılaşmadaki güç dağılımını da belirler.

Eleanor mor, pembe ve kırmızı tonların birbirine geçtiği zengin giysiler taşır. Başındaki örtü ve metalik süslemeler yüzünü çevreler. Bir elinde küçük bir şişe tutarken diğer eli yukarı kalkmış, parmaklarından geçen kırmızı ip resim boyunca uzanmıştır. Rosamund ise kırmızı-pembe giysisi içinde oturur; bir eli yüzüne yakın, diğeri oturduğu yüzeye dayanmıştır. Bakışı Eleanor’un elindeki şişeye doğru yükselir.

Mekânın karanlık bölümlerinde siyah, kanatlı ve hayvansı varlıklar belirir. Eleanor’un çevresindeki bu karanlık oluşumlara karşı Rosamund’un çevresinde mavi kanatlı küçük melek figürleri ve beyaz kuşlar dolaşır. Üst sağdaki vitrayda birbirine yaklaşan iki figür görülür. Sol taraftaki açıklığın gerisinde ise efsanedeki labirenti çağrıştıran bahçe yolu seçilir. De Morgan’ın kullandığı küçük zehir şişesi, ip, karanlık yaratıklar, beyaz güvercinler ve gül renkleri anlatının ahlaki karşıtlığını doğrudan kompozisyonun içine yerleştirir.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik düzeyde biri ayakta, diğeri oturan iki kadın; küçük bir şişe, uzun kırmızı ip, kanatlı küçük figürler, koyu hayvansı biçimler, güvercinler, güller, ahşap iç mekân, vitray ve dışarıya açılan bir geçit görülür. Eleanor’un dikey bedeni ile Rosamund’un oturan bedeni arasında belirgin bir hiyerarşi oluşur. Kırmızı-pembe tonlar, koyu lacivertler ve kahverengi ahşap yüzeyler kompozisyonu yoğunlaştırır.

İkonografik düzeyde sahne, Kraliçe Eleanor’un Kral II. Henry’nin sevgilisi Rosamund Clifford’a ulaşması üzerine gelişen efsaneyi temsil eder. Rivayete göre Rosamund bir labirent içinde korunur; Eleanor kırmızı ipi izleyerek ona ulaşır ve zehirle öldürür. De Morgan bu anlatının ölümden hemen önceki anını seçmiştir. Kırmızı ip labirentten geçişi, Eleanor’un elindeki küçük şişe yaklaşan zehirlenmeyi, vitraydaki sevgililer ise Rosamund’un yasak aşkını hatırlatır.

İkonolojik düzeyde resim, iki kadını yalnız “kıskanç kraliçe” ve “masum sevgili” olarak karşılaştırmaz; kadınların erkek iktidarı çevresinde birbirlerine yöneltilmiş düşmanlığını da görünür hâle getirir. Kral resimde yoktur. Buna rağmen bütün çatışmanın nedeni onun kurduğu ilişki düzenidir. Eylemin faili olarak Eleanor, kurban olarak Rosamund görünürken onları bu noktaya getiren erkek figürünün görüntünün dışında kalması, efsanenin kadınlar üzerinden kurulmuş ahlaki yargısını daha karmaşık hâle getirir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: De Morgan, karşılaşmayı fiziksel saldırının gerçekleştiği an yerine karar ile sonuç arasındaki eşikte temsil eder. Eleanor henüz zehri vermemiştir; Rosamund henüz ölmemiştir. Bununla birlikte şişe, kırmızı ip ve iki kadının beden konumları yaklaşan sonucu resmin içinde hazır tutar. Eleanor ayakta ve hareketin sahibi, Rosamund ise oturan ve tehdidi fark eden figürdür.

Bakış: Rosamund’un bakışı Eleanor’un yüzünden çok onun kaldırdığı ele ve taşıdığı tehdide yönelir. Eleanor ise Rosamund üzerinde hâkim bir konumdadır; başı ve bedeni ona doğru uzanır. İzleyici iki kadın arasındaki karşılaşmanın tam karşısına yerleştirilir ve hem zehir şişesini hem Rosamund’un onu fark edişini aynı anda görür. Bu nedenle seyirci olayın sonucunu figürlerden önce bilen tanık konumundadır.

Boşluk: Kompozisyondaki en önemli yokluk Kral II. Henry’dir. Rosamund ile Eleanor arasındaki bütün çatışmanın merkezinde bulunan erkek figürü görüntüde yer almaz. Onun yerine iki kadın, aşkın ve kıskançlığın sonuçlarıyla baş başa bırakılmıştır. Aynı biçimde ölüm anı da gösterilmez; zehir henüz şişededir. Eser böylece nedeni görünmez, sonucu ise henüz gerçekleşmemiş bir çatışmanın tam ortasında durur.

Stil – Tip – Sembol

Stil: De Morgan’ın biçimsel dili yoğun dekoratif yüzeyler, parlak fakat kontrollü renkler, ayrıntılı kumaşlar, idealize kadın bedenleri ve gerçek mekânla düşsel varlıkları aynı yüzeyde birleştiren figüratif anlayış üzerinden kurulur. Eleanor’un giysisindeki mor-kırmızı geçişler ve Rosamund’un kırmızı elbisesi, karanlık ahşap iç mekâna karşı güçlü renk kütleleri oluşturur. Kanatlı yaratıkların kıvrımlı hareketi ile kırmızı ipin ince çizgisi, iki kadının daha durağan bedenlerinin çevresinde ikinci bir hareket ağı yaratır.

Tip: Eleanor, tarihsel görsel bellekteki kıskanç kraliçe ve intikam alan kadın tipine bağlanırken Rosamund güzel sevgili ve tehdit altındaki genç kadın tipini taşır. De Morgan bu iki kadın tipini karşı karşıya getirirken onların ahlaki ayrımını yalnız yüz ifadeleriyle değil, çevrelerindeki sembolik varlıklarla da yoğunlaştırır. Rosamund’un edilginliği ise bütünüyle bilinçsiz değildir; yükselen bakışı yaklaşan tehlikeyi fark ettiğini gösterir.

Sembol: Kırmızı ip, labirent belleğini ve bir hedefe doğru iz sürmeyi taşır; Ariadne anlatısındaki kurtuluş ipinin tersine burada yol gösterme ölüm tehdidine ulaşmayı sağlar. Zehir şişesi, gizli şiddet, intikam ve yaklaşan ölümün doğrudan sembolüdür. Eleanor’un çevresindeki ejderhamsı ve maymunsu karanlık yaratıklar, kıskançlık, kötücül dürtü ve ruhsal karanlığı bedenleştirir. Rosamund’un çevresindeki beyaz güvercinler barış, saflık ve masumiyet belleğini; beyaz güller benzer biçimde masumiyet ve kırılgan güzelliği taşır. Eleanor’un tarafındaki kırmızı güller ise aşk, tutku ve kanın birbirine yaklaşan anlamlarını yoğunlaştırır. Üstteki vitrayda görülen sevgililer, sahnenin görünmeyen aşk ilişkisini yeniden görüntünün içine sokar.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Eser, Pre-Raphaelitizm bağlamında değerlendirilmelidir. Ortaçağ efsanesine yöneliş, parlak ve ayrıntılı renkler, dekoratif kumaş ve mimari yüzeyler, idealize kadın figürleri, doğa ve nesnelerin yoğun sembolik işlevi Pre-Raphaelite geleneği belirler. Bununla birlikte psikolojik durumların görünür varlıklara, renk karşıtlıklarına ve alegorik sembollere dönüştürülmesi eserin güçlü Sembolist yönünü oluşturur. De Morgan tarihsel anlatıyı yeniden resmetmekten çok, kıskançlık, masumiyet, tehdit ve ölüm arasındaki ahlaki-ruhsal gerilimi görsel bir alegoriye dönüştürür.

Sonuç

Kraliçe Eleanor ve Güzel Rosamund / Queen Eleanor and Fair Rosamund, şiddetin gerçekleştiği anı değil, şiddetin artık kaçınılmaz hâle geldiği karşılaşmayı resmeder. Eleanor’un elindeki zehir, kırmızı ipin izlediği yol ve çevresinde çoğalan karanlık varlıklar tehdidi görünür kılarken Rosamund’un çevresindeki güvercinler ve beyaz imgeler başka bir ahlaki alan oluşturur. Ancak resmin en belirleyici tercihlerinden biri, bu iki kadını karşı karşıya getiren Kral II. Henry’nin yokluğudur. De Morgan’ın sahnesinde erkek iktidar görünmezken onun yarattığı çatışma iki kadın bedeninde somutlaşır. Böylece eski bir kıskançlık efsanesi, aşk, iktidar, suç ve kadınların birbirlerine yöneltilmiş düşmanlığı üzerine daha karmaşık bir görsel anlatıya dönüşür.