Filomythos Yapay Zeka
Bu yazıyla bağlantılı kavramları Filomythos arşivinde arayın.
Sanatçının Tanıtımı
Burhan Doğançay, çağdaş Türk sanatında kent duvarlarını, afişleri, yırtılmış kâğıtları ve kamusal yüzeyleri resmin ana konusu hâline getiren sanatçılardandır. İstanbul / Istanbul, 1990 tarihli bir eser olarak, şehir duvarını yalnız bir arka plan değil, siyasal propaganda, reklam, popüler kültür ve gündelik yazıların üst üste bindiği görsel bir bellek alanı olarak kurar. Eser, İstanbul’u mimari bir manzara olarak değil, kent yüzeyindeki izler üzerinden gösterir.
Eserin Tanıtımı ve Kompozisyon
Kompozisyon, yırtılmış afişler ve üst üste yapışmış kâğıtlarla dolu bir duvar yüzeyi gibi düzenlenmiştir. Üst bölümde “İstanbul Büyükşehir” ve “Beyoğlu” yazıları seçilir. Orta alanda mor zeminli dört büyük seçim afişi yer alır; üzerlerinde “1 SHP”, “2 DYP”, “3 DMP” ve “4 ANAP” şeklinde parti adları ve numaralar görülür. Bu mor alanlar, dağınık afiş yüzeyi içinde düzenli ve sert bloklar gibi durur. Çevrede reklam yüzleri, kopmuş kâğıt parçaları, ilan metinleri, sarı uyarı şeritleri ve farklı tipografiler birbiri üzerine biner. Alt bölümde “çevreyi kirletmektedir” ve “yasadışıdır” gibi uyarı ifadeleri okunur. Böylece eser, kentin siyasal, ticari ve gündelik seslerini aynı yüzeyde toplar.
Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz
Kaynak: https://www.wikiart.org/en/burhan-dogancay/istanbul-1990
Ön-ikonografik düzeyde eser, renkli kâğıt parçaları, mor afiş blokları, sarı yazı şeritleri, kopmuş yüz parçaları, parti kısaltmaları ve uyarı metinlerinden oluşur. Figürsel bir merkez yoktur; yüzeyin tamamı görsel bilgiyle doludur. Göz, tek bir noktaya değil, parçalanmış afişlerin arasında dolaşmaya zorlanır.
İkonografik düzeyde sahne, İstanbul’da bir seçim ya da siyasal ilan duvarını çağrıştırır. Parti adları, numaralar ve yer adları, eseri kamusal siyaset alanına bağlar. Reklam yüzleri ve popüler görsel parçalar ise siyasal afişlerle ticari imgelerin aynı duvar üzerinde yan yana geldiğini gösterir. Uyarı metinleri, duvarın yalnız iletişim değil, aynı zamanda yasak, kirlenme ve kamusal düzen tartışması alanı olduğunu belirtir.
İkonolojik düzeyde eser, modern kenti bir görüntü katmanı olarak düşünür. İstanbul burada tarihsel anıtlarıyla değil, duvarlarına yapışan geçici yazı ve imgelerle görünür olur. Siyasal vaat, reklam, yasak, yüz, slogan ve yırtık aynı yüzeyde karışır. Böylece şehir, düzenli bir temsil olmaktan çıkar; sürekli kaplanan, silinen, yırtılan ve yeniden yazılan bir görsel hafıza alanına dönüşür.
Temsil, İstanbul’u doğrudan bir kent manzarası olarak değil, kamusal yüzey üzerinden kurar. Eserde gösterilen şey yalnız afişler değildir; kentte görünür olma mücadelesidir. Her kâğıt parçası bir ses, her yırtık bir silinme, her üst üste bindirme kamusal alanın paylaşılma biçimidir.
Bakış, parçalıdır. İzleyici tek bir figüre ya da merkezî sahneye bakmaz; afişlerin, yazıların ve yüz parçalarının oluşturduğu gürültülü bir yüzey içinde dolaşır. Bu bakış biçimi, şehirde yürürken duvarlara çarpan kısa, kesintili ve hızlı görme deneyimini tekrar eder.
Boşluk neredeyse yoktur. Yüzey, yazı ve imgeyle doldurulmuştur. Ancak yırtıkların arasında oluşan kopukluklar, beyaz kâğıt kenarları ve üst üste binmeler küçük boşluklar yaratır. Bu boşluklar, kent belleğinin eksik, parçalı ve sürekli bozulan yapısını gösterir.
Stil bakımından eser, kolaj etkisi, sert renk blokları, tipografik parçalanma, yırtık yüzeyler ve popüler görsel malzemenin bir aradalığıyla kurulur. Mor seçim afişleri daha düzenli ve düzlemsel görünürken, çevredeki afiş parçaları düzensiz, kirli ve hareketlidir. Bu karşıtlık, kamusal düzen iddiası ile sokak yüzeyinin kaotik gerçekliği arasındaki gerilimi artırır.
Tip olarak parti afişleri siyasal temsil tipidir; reklam yüzleri popüler kültür tipini; uyarı yazıları belediye/kamu düzeni tipini taşır. Yırtılmış kâğıtlar ise kent duvarının geçici hafızasını oluşturan anonim izlerdir.
Sembol düzeyinde mor seçim blokları siyasal rekabeti, parti kısaltmaları temsil düzenini, yırtık afişler kamusal belleğin geçiciliğini, sarı uyarı yazıları yasak ve düzenleme dilini temsil eder. Yüz parçaları ise kentin yalnız ideolojik değil, aynı zamanda tüketim ve gösteri imgeleriyle de kuşatıldığını gösterir.
Sanat Akımının Açık Belirtilmesi
Bu eser, Çağdaş Türk Sanatı içinde Pop Art ve Sokak Sanatı etkili kent duvarı kolajı olarak değerlendirilebilir. Doğançay, popüler kültür imgelerini, yazı parçalarını ve sokak yüzeylerini resmin konusu hâline getirir. Eser, geleneksel tuval yüzeyini kent duvarının yırtılmış, kirlenmiş ve çoğalmış görsel diliyle yeniden düşünür.
Sonuç
İstanbul, şehri mimari güzellik ya da nostaljik manzara olarak değil, afişlerle kaplanmış bir kamusal yüzey olarak gösterir. Seçim işaretleri, reklam yüzleri, uyarı cümleleri ve yırtılmış kâğıtlar, İstanbul’un görsel hafızasını parçalı ve geçici bir yapı hâline getirir. Burhan Doğançay’ın kompozisyonunda kent, okunacak tek bir metin değil; siyaset, tüketim, yasak ve gündelik hayatın üst üste yazıldığı çoğul bir yüzeydir.
