Kontemplasyon, Felsefe ve Sevgi: Seyretmenin Ontolojisi Üzerine

Kontemplasyon… Durağan bir bakış mı? Uzakta bir şeyi izlemek mi? Yoksa hakikatin doğrudan kendisiyle karşılaşma biçimi mi? Latince kökeni contemplatio olan bu kelime, ilk anlamıyla “temaşa etmek”, yani dikkatle bakmak, seyretmek demektir. Ama bu seyretmek, gündelik anlamda bir izleme değildir. Felsefe tarihinde bu terim, yaşamın iki temel biçiminden birini tanımlar: vita contemplativa ve vita activa. Biri kontemplatif, teorik, düşünen yaşama işaret eder; diğeri aktif, eylemli, pratik yaşamı ifade eder.

Bu ikilik Eski Yunan’dan beri düşünce tarihinin temel çerçevelerinden biridir. Politikacının, zanaatkârın, iş insanının yaşamı vita activa‘dır; çünkü bunlar eylemle meşgul yaşam biçimleridir. Oysa filozofun, bilgenin, teorisyenin yaşamı vita contemplativa’dır. Çünkü onların uğraşı, dünyada olan biteni gözlemlemek, kavramak ve anlamlandırmaktır. Filozof, sahada oynayan değil; tribünde oturan ama gördüğünü düşünen kişidir.

Bu bakış sıradan bir izleyicilik değildir. Filozof, taraftar gibi tezahürat yapan biri değildir. Galibiyette sevinip, mağlubiyette üzülen biri değildir. Filozofun izleyişi çıkar ve hazdan arınmıştır. Sahada olup biteni olduğu gibi gözlemlemek ister. O bakışı, tiyatro (theatron) ve teori (theōria) kelimelerinin kökeni olan theos gibi tanrısal bir bakıştır; her şeye mesafeli, fakat dikkatli bir şekilde yönelen bir görmedir. Bu bağlamda felsefe, bakışın sanatı haline gelir. Görme, gözleme, anlama… Üstelik bu gözlem sadece görmek değildir. Tıpkı Antik Yunan şehir devletlerinde festivallere gönderilen temsilcilerin yaptığı gibi: Orada eğlenmek için değil, gözlemlemek ve sonra anlatmak için bulunurlar. O gözlem, bir temsil görevidir. İşte filozof da bu temsil görevini üstlenen kişidir.

Meditasyon ise bu gözleme başka bir yön kazandırır. Batı’da düşünmenin yoğunlaştığı, Hint geleneğinde ise düşüncenin susturulduğu bir alana işaret eder. Dış dünyayla bağların kesildiği, zihinsel bir yalıtım hâlidir. Meditasyon, bir tür içe dönüklüktür. Kontemplasyon ise dış dünyaya açık, ama mesafeli bir dikkattir. Bu ayrım, filozofun düşünüş tarzını meditasyondan ayırır: Meditasyon varlığı sessizlikle kuşatmak ister; kontemplasyon ise anlamla.

Felsefenin bu anlamda “kontemplatif” bir uğraş olması, onun hakikatle kurduğu bağla da ilişkilidir. Fakat burada çok kritik bir noktaya geliyoruz. Felsefe kelimesinin kendisinde yatan anlam: philosophia… Yani bilgelik sevgisi. Ama dikkat: Burada “arayış” değil, “sevgi” söz konusudur. Türkçeye ve Arapçaya geçerken bu sevgi zamanla bir arayışa dönüşür. Hubbu’l-Hikme (hikmeti sevmek) yerine İsârü’l-Hikme (hikmeti aramak) tabiri yerleşir. Bu da felsefenin anlamını bir duygusal yakınlıktan bir eylemsel uğraşa çeker. Oysa philia – sevgi – kelimesi, bir dostluk halidir. Hakikate, bilgelik varlığına bir dost gibi yaklaşma hâlidir.

Felsefe, bu anlamda ne bir bilgi biriktirme eylemidir, ne de hakikatin sahipliğidir. Felsefe, bilgeliği seven, ona yakın duran, onunla bağ kuran bir haldir. Bu sevgi eros değil, philia’dır. Yani tutkuyla yanmak değil, sadakatle bağlanmaktır. Eros cinselliği ve şehveti içerir, daha yoğun bir arzudur. Philia ise eşlik, dostluk, yakınlık ve sadakattir. Filozof, hakikatin aşığı değildir; dostudur.

Peki sevgi nedir? Sevgi, iki şeyi birliğe getirme iradesidir. Ayrı olanı birleştirme çabasıdır. Ruh ile bedeni, ben ile ötekiyi, düşünce ile gerçekliği birleştirme arzusu… Sevgi, insanın varoluşsal bölünmüşlüğünü aşma niyetidir. Ve bu yüzden sevgide, filozofça bir yolculuk vardır. Bu birliği kurmak için bir yola çıkmak gerekir. Hakikate duyulan sevgi, onunla birleşmeye duyulan arzudur. Ama bu birleşme tutkusal değil; sabırlı, mesafeli, düşünsel bir birliktir.

İşte filozofun seyretmesi bu yüzden özeldir. Seyretmek yalnızca görmek değil, anlamaktır. Seyretmek, bazen de yol almaktır. Nitekim “seyir defteri” geminin nereye gittiğini kaydeder; gözün nereye baktığını değil. Bu yönüyle seyretmek hem hareket hem durağanlıktır. Filozofun bakışı da budur: dış dünyayı seyreder ama bu seyir aynı zamanda içsel bir yolculuktur.

Sonuçta felsefe, hazdan ve çıkardan uzak bir bakışla, bilge olanla bir dostluk kurma sanatıdır. Kontemplasyon, bu dostluğu mümkün kılan bir yaşam biçimidir. Ve filozof, sahada olmayan ama sahayı anlayan kişidir. Onun yeri tribündür; ama bakışı sıradan seyircininki gibi değildir. O bakışta mesafe vardır, ama kayıtsızlık yoktur. Sevgide şehvet olmayabilir ama derin bir bağlılık vardır. Felsefenin yolu, o bağlılıkla hakikati seyretmektir.

Not: Bu yazı, düşünür ve yazar Dücane Cündioğlu’nun felsefe, kontemplasyon, sevgi ve gözlem üzerine yaptığı bir konuşmanın serbest çözümlemesidir. Konuşmanın düşünsel akışına sadık kalınarak metne dönüştürülmüş ve yazınsal biçimle uyumlu hale getirilmiştir.