Golem / Golem — Piotr Szulkin (1979)

Yönetmen ve Bağlam

Piotr Szulkin’in Golem’i, bilimkurguyu “gelecek tasarımı” olarak değil, mevcut düzenin kâbusunu görünür kılan bir alegori makinesi olarak kullanan bir ilk film. Yahudi efsanelerindeki golem figürü, çamurdan yaratılan ve bir irade tarafından işletilen “yapay insan” fikrini taşır; Szulkin bu miti, 20. yüzyılın yönetim teknikleriyle, bürokratik akılla ve propaganda diliyle çarpıştırır. Kafkaesk ton, yalnız atmosfer değil, bir yönetim biçimidir: anlaşılmaz kurallar, kimlik kaymaları, sürekli gözetim ve açıklanamayan cezalar. Film, Polonya’nın komünizm deneyimine doğrudan sloganla saldırmak yerine, sistemin insanı nasıl “inşa ettiğini” ve aynı hızla nasıl “bozabildiğini” gösteren karanlık bir modern Prometheus masalı kurar.

Filmin Tanıtımı ve Kompozisyon

Hikâye, yaratılmış bir varlığın –bir insan mı, bir deney ürünü mü, bir model mi– kendine ait sandığı hayatın aslında başkalarınca programlandığını fark etmesi etrafında gelişir. Film, klasik bilimkurgu merakını (teknoloji nasıl çalışıyor?) geri plana atar; bunun yerine, “insanın nasıl çalıştırıldığı” sorusunu öne çıkarır. Kompozisyon, soğuk mekânlar, steril koridorlar, ritüel gibi tekrar eden işlemler ve sık sık kesintiye uğrayan iletişimle ilerler. Kimlik, bir kez kurulunca sabit kalmaz; belgeyle, kayıtla, emirle yeniden yazılır. Golem miti burada tam anlamıyla ters yüz edilir: yaratık, sadece gücü temsil etmez; aynı zamanda sorumluluğun dağıtıldığı, failin görünmezleştiği bir düzeni temsil eder. Böylece film, canavarın “dışarıda” değil, düzenin içinde üretildiğini hissettirir.

Panofsky’nin Üç Düzeyli Analizi

Ön-ikonografik yorum: Karanlık/soğuk ışıklar, kapalı mekânlar; koridorlar, odalar, yüzleri donuk insanlar. Kayıtlar, talimatlar, kontrol sahneleri; tekrarlanan prosedürler. Bedende yorgunluk, bakışta şaşkınlık; çevrenin insanı sürekli “yerine oturtma” çabası.

İkonografik yorum: Golem, “yaratılmış beden” motifidir; kendi iradesiyle değil, bir yazgı ve komut rejimiyle hareket eder. Laboratuvar ve kurum mekânları, modern iktidarın ikonografisini kurar: üretim, kayıt, denetim. Kafkaesk düzen, kapıların ve kuralların sürekli yer değiştirmesiyle motifleşir; “doğru hareket” diye bir şey varmış gibi görünür ama kimse onu tam bilmez. Prometheus çağrışımı, ateşi çalan kahramandan çok, ateşin bedelini ödeyen yaratığa doğru kayar.

İkonolojik yorum: Film, modern devlet aklını ve ideolojik düzeni, “insan üretimi” üzerinden okur: vatandaş, özne, birey; hepsi birer üretim sonucudur ve gerektiğinde yeniden biçimlenebilir. Bu, komünizm eleştirisini yalnız ekonomi veya siyaset düzeyinde değil, ontolojik düzeyde kurar: İnsan, bir projeye dönüştüğünde, geriye hangi “insan” kalır? Golem miti bu soruyu keskinleştirir; çünkü golem, hem koruyucu hem tehdit olabilir. Szulkin, sistemin kendi korumasını yaratırken aynı anda kendi canavarını da ürettiğini ima eder.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Film, distopyayı görsel bir süs olarak değil, varoluşsal bir sıkışma olarak temsil eder. Yaratılan varlık, “kahraman” değil; düzenin laboratuvarında test edilen bir benliktir. Sistem, yüzünü açık etmez; temsil, bu görünmezliği özellikle büyütür.

Bakış: Kime bakıyoruz sorusu, yaratığın yüzünden çok onu tanımlayan kayıt ve protokollere gider. Kim bizi konumluyor sorusu, kurum bakışında cevaplanır: kamera, izleyiciyi özgür bir yorumcu değil, denetim alanına alınmış bir tanık gibi konumlar. Güç nasıl dağılıyor sorusunda güç, tek bir tiranda değil; prosedürlerin toplamında yoğunlaşır.

Boşluk: Boşluk, anlamın sürekli ertelendiği yerde açılır: neden, kim, hangi amaç… yanıtlar tam verilmez. Bu boşluk, Kafkaesk atmosferin kalbidir; çünkü boşluk büyüdükçe itaat “mantık”tan değil, yorgunluktan doğar.

Stil – Tip – Sembol

Stil: Karanlık bilimkurgu; soğuk ritim, sıkıştırılmış mekânlar, bürokratik tekinsizlik. Stil, teknolojik gösterişten çok, insanın içindeki yabancılaşmayı büyütür.

Tip: Golem, “üretilmiş özne” tipidir; kendi benliğini kurmaya çalıştıkça daha çok çerçevelenir. Kurum görevlileri, “yüzsüz iktidar” tipleridir; bireysel kötülükten çok sistemin diliyle konuşurlar.

Sembol: Golem, modern insanın programlanabilirliğinin sembolüdür. Koridor ve kapılar, iktidarın labirent sembolüdür. Kayıt ve belge, hakikatin değil, hakikatin yerine geçen düzenin sembolüdür. Prometheus iması, yaratma arzusunun bedel sembolüne dönüşür.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Golem, Doğu Avrupa’nın politik alegori geleneği içinde, Kafkaesk damar taşıyan distopik modernist bilimkurgu hattında konumlanır.

Sonuç

Szulkin’in filmi, mitin canavarını günceller: çamurdan yapılan yaratık, artık yalnız masalın figürü değil; modern iktidarın ürettiği programlanmış benliğin adı olur. Golem, komünizm deneyimini tek bir döneme sıkıştırmadan, 20. yüzyılın yönetim aklına dair daha geniş bir soru bırakır: İnsan, projeye dönüştüğünde, özgürlük hangi dilde konuşabilir?