Michael Baxandall – Dönemin Gözü: Sanat ve Algı Ekonomisi

SANAT TARİHİNDE YÖNTEMLER – 11

I. Giriş: Baxandall ve Sanat Tarihinde Yeni Bir Yorum Zemin

20. yüzyılın ikinci yarısında sanat tarihçiliği, yalnızca sanatçıların yaşamları ve biçimsel özellikleri üzerinden yazılmış bir stil kronolojisi olmaktan çıkarak, sanat eserinin üretildiği toplumsal, ekonomik ve zihinsel bağlamları da hesaba katan bir yönelim kazandı. Bu dönüşümün temel figürlerinden biri olan Michael Baxandall, özellikle 1972 tarihli Painting and Experience in Fifteenth Century Italy (15. Yüzyıl İtalya’sında Resim ve Deneyim) adlı eseriyle, sanat tarihine hem kuramsal hem yöntemsel açıdan özgün ve kalıcı bir katkı sundu.

Baxandall’ın önerdiği model, sanat eserini yalnızca estetik bir biçim ya da bireysel bir yaratım olarak değil, aynı zamanda dönemin görsel alışkanlıklarının, zihinsel kalıplarının ve toplumsal pratiklerinin ürünüdür. Onun “dönemin gözü” (the period eye) adını verdiği kuram, sanat yapıtlarının nasıl görüldüğünü, nasıl değerlendirildiğini ve izleyicinin algı dünyasının nasıl biçimlendiğini açıklamaya çalışır. Bu kuram, sanat tarihçiliğinde anlamın yalnızca ikonografik ya da estetik yollarla açıklanabileceği fikrine karşı çıkar; bunun yerine, anlamın toplumsal olarak yapılandırıldığını ve izleyicinin belli bir kültürel donanım içinde yapıtla ilişki kurduğunu ileri sürer.

Baxandall’a göre sanatçı yalnız değildir; o, kendisini sipariş eden patronun zihniyetinden, yaşadığı dönemin algı ekonomisinden ve izleyicinin kültürel kodlarından etkilenir. Bu nedenle bir Rönesans resmi, yalnızca ressamın becerisini değil, dönemin matematik bilgisi, dinsel sembol okuryazarlığı, retorik anlayışı ve görsel beğeni kriterlerini de yansıtır. Sanatçının amacı, yalnızca bir sahneyi temsil etmek değil; aynı zamanda onu anlayabilecek, değer verebilecek bir toplumsal zihinle buluşmaktır. Bu bağlamda sanat yapıtı, yalnızca bir “gösterim” değil, aynı zamanda bir görsel anlaşma biçimidir.

Bu yazıda, Michael Baxandall’ın sanat tarihine kazandırdığı bu özgün bakışı, özellikle “dönemin gözü” kavramı ve algı ekonomisi yaklaşımı üzerinden sistemli biçimde ele alacağız. Yazı boyunca, Baxandall’ın Rönesans resmi analizleri, sanatçı-patron ilişkisi, izleyici modeli ve günümüz görsel kültürüne etkileri de örneklerle açıklanacak.

II. Kuramsal Arka Plan: Görme Kültürel midir? Algı ve Toplum Arasındaki Bağ

Michael Baxandall’ın sanat tarihine getirdiği en özgün katkılardan biri, görmeyi yalnızca biyolojik ya da bireysel bir eylem olarak değil, toplumsal olarak biçimlenmiş bir yeti olarak kavramasıdır. Ona göre bir sanat yapıtını anlamak, yalnızca onun neyi temsil ettiğini çözmek değil; aynı zamanda bu temsilin nasıl algılandığını, hangi kültürel koşullar altında görülebilir ve değerlendirilebilir hâle geldiğini incelemektir. Bu yaklaşım, sanat tarihçiliğinde o zamana dek egemen olan ikonografik ve biçimsel analiz geleneklerini sarsarak, izleyicinin zihinsel ve kültürel yapısını merkeze alan yeni bir perspektif geliştirmiştir.

Algı, Nötr Değil Tarihseldir

Görme genellikle evrensel, biyolojik ve sabit bir duyusal etkinlik olarak kabul edilir. Baxandall ise bu düşünceyi sorgular ve görmenin büyük ölçüde kültürel olarak öğrenilmiş, dönemin bilgi sistemleriyle koşullanmış bir etkinlik olduğunu savunur. Ona göre bir izleyici bir resmi yalnızca gözüyle değil; aynı zamanda:

• Zihinsel alışkanlıklarıyla,
• Eğitim geçmişiyle,
• Sınıfsal konumuyla,
• Dinsel ve ahlaki değer sistemiyle birlikte “görür.”

Bu nedenle aynı imge, farklı dönemlerde ya da farklı toplumsal gruplar tarafından çok farklı biçimlerde algılanabilir. Bu, sanat eserinin anlamının sabit olmadığı, izleyiciyle kurduğu kültürel bağlam içinde oluştuğu anlamına gelir.

Dönemin Gözü” Kavramı

Baxandall’ın “dönemin gözü” (the period eye) kavramı, tam da bu kültürel bağlamın görme alışkanlıklarını nasıl şekillendirdiğini açıklamak için geliştirilmiştir. Ona göre her tarihsel dönem, kendine özgü bir “görme biçimi” üretir. Bu görme biçimi:

• Toplumsal pratikler (örneğin ticaret, eğitim, mimari),
• Entelektüel alışkanlıklar (örneğin geometri bilgisi, teoloji),
• Duygusal ve estetik tercihler (örneğin renk, oran, uyum algısı)
  tarafından belirlenir.

15. yüzyıl İtalya’sında yetişen bir tüccar, eğitimli bir din adamı ya da aristokrat izleyici; sanatı yalnızca güzelliğiyle değil, kendi kültürel deneyimlerinin filtresinden süzerek algılar. Rönesans resmindeki simetri, oran, perspektif ya da figür düzeni, bu gözü oluşturan öğelerle anlamlı hâle gelir. Bir başka deyişle: sanatçı bir sahneyi resmederken, onu anlayabilecek “göz”ün varlığını da düşünür.

Sanatçı ile İzleyici Arasındaki Görsel Sözleşme

Baxandall, sanat eserinin üretiminde yalnızca sanatçının değil, izleyicinin de aktif bir rol oynadığını ileri sürer. Sanatçı yalnızca kendisi için değil; görselliği anlayabilecek, sembolleri çözebilecek, anlatıyı yorumlayabilecek bir izleyici kitlesi için üretir. Bu da sanatçı ile izleyici arasında bir tür “görsel sözleşme” olduğunu gösterir.

Bu sözleşme yazılı değildir; ama eserin iç yapısında işler. Örneğin bir altar panosunda kullanılan ışık düzeni, bir figürün beden dili ya da el hareketi, yalnızca estetik değil, anlatısal ve kültürel kodlara göre anlam taşır. Dönemin gözü, bu kodları okuyabilen bir izleyici profiliyle işler.

III. Dönemin Gözü: Rönesans İtalya’sında Algı ve Görsel Kültür

Michael Baxandall’ın “dönemin gözü” kavramı, en net biçimde 15. yüzyıl İtalya’sındaki görsel kültür pratiği üzerinden açıklanabilir. Baxandall’a göre bu dönemde sanat yalnızca bir estetik ifade biçimi değil; aynı zamanda matematiksel düşünce, ticari alışkanlıklar, dinsel semboller ve toplumsal görgü biçimleriyle iç içe geçmiş bir algı sisteminin parçasıdır. Dolayısıyla bir sanat yapıtını anlamak, o dönemin “neye nasıl bakıldığını”, yani görsel deneyimin kültürel mantığını kavramayı gerektirir.

Matematik ve Görsel Algı: Perspektif Bilgisi Bir Statü Göstergesidir

15. yüzyıl İtalya’sında geometri ve optik bilgisi yalnızca bilimsel değil, aynı zamanda kültürel bir sermayeydi. Eğitimli bir izleyici, bir resimdeki perspektif kurgusunu okuyabilir, figürlerin mekândaki konumlarını “doğru” bulabilir ya da oranlar üzerinden kompozisyonu değerlendirebilirdi. Perspektif bu anlamda yalnızca estetik değil, entellektüel bir beceriye hitap eden bir yapısal ögedir. Bir ressamın iyi perspektif kurması, sadece teknik yetkinlik değil, aynı zamanda dönemin görsel zekâsına hitap etme biçimidir.

Ticaretin Görsel Kodları: Ölçüm, Değer ve Hesap

Rönesans’ın erken dönemlerinde Floransa, Venedik gibi kentler ticari pratiklerin merkezleri hâline gelmişti. Tüccar sınıfı, sanat eserlerinin başlıca siparişçileriydi. Bu sınıf için sayısal oranlar, ağırlık-hacim ilişkileri, simetrik düzen gibi unsurlar yalnızca estetik değil, gündelik yaşamın matematiksel diliydi.
Bu nedenle bir sanat yapıtında kompozisyonun dengesi, geometrik yapılar, figürlerin mekân içindeki dağılımı, “düzgünlük”, “oranlılık” ve “düzen” gibi değerlerle örtüştüğü ölçüde anlam kazanıyordu.

Baxandall burada şunu önerir:

“Sanatçı, yalnızca göz için değil; dönemin zihinsel kodları için üretir.”

Dinsel Temsil ve Sembol Okuryazarlığı

15. yüzyıl İtalyan izleyicisinin büyük bölümü, kiliseyle doğrudan ilişki içindeydi ve dinsel imgeleri yorumlamak konusunda yüksek bir “sembol okuryazarlığı”na sahipti. Azizlerin yüzleri, pozisyonları, giysileri, nesneleri ve jestleri, belirli anlamları çağırıyordu.
Bir izleyici için Aziz Petrus’un anahtarı, Aziz Sebastian’ın okları, Meryem’in mavi giysisi gibi unsurlar doğrudan anlatıya erişim sağlayan görsel şifrelerdi.
Sanatçının görevi, yalnızca kutsal sahneyi resmetmek değil, bu görsel sözlüğü etkin biçimde kullanmaktı.

Bu da Baxandall’ın temel savını destekler:
Sanat eseri, izleyicinin kültürel donanımını hesaba katmadan üretilemez. İzleyici, yalnızca resme bakmaz; onunla birlikte anımsar, ilişkilendirir, değer biçer.

Görsel Beğeni ve Görgü: Sanat Bir Toplumsal Zarafet Alıştırmasıdır

Rönesans İtalya’sında görsel beğeni, yalnızca bireysel tercih değil; aynı zamanda toplumsal zarafetin, estetik eğitim düzeyinin ve sınıfsal konumun göstergesidir. Nasıl ki bir metni “okuyabilmek” için dil bilgisine ihtiyaç varsa, bir tabloyu “okuyabilmek” için de dönemin gözüne sahip olmak gerekir.
Bu göz, bireysel değil, kültüreldir; toplumsal olarak şekillenir ve sanat yapıtlarının hangi yollarla beğenileceğini, hangi detayların önem taşıdığını belirler.

IV. Sanat ve Algı Ekonomisi: Sipariş, Beceri ve Anlamın Üretimi

Michael Baxandall’ın sanat tarihine getirdiği en özgün kavramlardan biri de “algı ekonomisi” (economy of visual experience) terimidir. Bu kavram, sanat yapıtının yalnızca sanatçının bireysel yaratımı değil, aynı zamanda dönemin sosyal ilişkileri, ekonomik pratikleri ve kültürel beklentileri içinde iş gören bir görsel sözleşme olduğunu vurgular.
Özellikle Rönesans döneminde sanat üretimi, sipariş (komisyon) sistemiyle işlediği için, bir eserin estetik yapısı yalnızca sanatçının tercihlerinden değil, onu sipariş eden patronun zihniyeti ve taleplerinden de doğrudan etkilenir. Sanatçı bu sistemin içinde, yalnızca formel becerilerini değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel beklentileri karşılama becerisini de göstermek zorundadır.

Sanatçı–Patron İlişkisi: Görsel Taleple Görsel Cevap Arasındaki Pazarlık

15. yüzyıl İtalya’sında ressamlar büyük ölçüde aristokratlar, tüccarlar ya da dini kurumlar tarafından görevlendirilmişlerdi. Bu sipariş ilişkisi, sanatçının yaratıcı özgürlüğünü ortadan kaldırmaz ama biçimlendirir. Sipariş eden kişi, sanat eserinden yalnızca “güzellik” değil, aynı zamanda itibar, dini bağlılık, entelektüel etki ya da zenginlik göstergesi beklerdi.
Baxandall’a göre bu durumda sanatçı, siparişi hem anlatıya sadık, hem de kültürel olarak tatmin edici biçimde yerine getirmeliydi. Bu durum, sanatçının izleyicinin gözüyle düşünmesini, patronun niyetini estetik biçime dönüştürmesini gerektiriyordu.

Beceri, Kavrayış ve Beğeni Üçlüsü

Baxandall, sanatçı ile izleyici arasındaki bu kültürel sözleşmeyi açıklarken üç kavram kullanır:
Skill (beceri), perception (kavrayış), delight (beğeni).

• Beceri: Sanatçının teknik donanımı ve biçimsel çözümleme gücüdür.
• Kavrayış: İzleyicinin, sanatçının yaptığı şeyi anlama, tanıma, takdir etme kapasitesidir.
• Beğeni: Bu kavrayışın estetik ve zihinsel tatmine dönüşmesidir.

Bu üçlü sistem, sanat eserinin yalnızca üretim değil, alımlama süreci içinde de değerlendirilebileceğini gösterir. Bir yapıt yalnızca yapıldığı biçimde değil, anlaşıldığı ve değerlendirildiği biçimde de sanat eseri hâline gelir.

Sanat Eseri Bir Görsel Anlaşmadır

Baxandall’ın analizine göre bir sanat yapıtı, yalnızca bir anlatının temsili değil; aynı zamanda bir görsel anlaşmadır. Bu anlaşma, sanatçı ile patron, sanatçı ile izleyici, hatta sanatçı ile dönemin değer sistemleri arasında şekillenir.
Bir resmin ışık kullanımı, figür yerleşimi, renk seçimi ya da mekânsal kurgusu, yalnızca görsel etki değil, aynı zamanda bir anlam kurma biçimidir.

Bu durum, sanat tarihçisinin yapması gereken analizi de değiştirir. Artık mesele yalnızca “resim ne anlatıyor?” değil; “bu anlatı, bu biçimle, bu dönemin gözüne nasıl hitap ediyor?” sorusudur.

V. Örnek Uygulama: Piero della Francesca’nın Perspektifinde Görsel Bilginin Kültürel Kodu

Michael Baxandall’ın kuramını somutlaştırmak açısından en uygun örneklerden biri, 15. yüzyıl İtalyan ressamlarından Piero della Francesca’nın çalışmalarıdır. Piero della Francesca, özellikle perspektif düzeni, simetrik kompozisyonları ve figüratif anlatımındaki ölçü duygusuyla tanınır. Baxandall için bu eserler yalnızca teknik başarılar değil; aynı zamanda dönemin görsel kültürünün, matematiksel düşüncesinin ve estetik beklentilerinin dışavurumudur. Bu nedenle Piero’nun işleri, dönemin gözü kavramının doğrudan örnekleri olarak ele alınabilir.

Perspektif Bilgisi: Görmenin Matematiksel Biçimlenmesi

Piero della Francesca yalnızca bir ressam değil, aynı zamanda perspektif üzerine teorik metinler yazmış bir düşünürdür. Onun eserlerinde perspektif, yalnızca mekânı temsil etmek için değil, dönemin rasyonalite idealini yansıtan bir estetik araç olarak işlev görür.
Örneğin Flagellation of Christ (Kırbaçlanan İsa) tablosunda, figürler kesin çizilmiş mimari yapılarla çevrelenmiştir. Zemindeki karo düzeni, izleyicinin bakışını merkeze çeker; mimari, perspektife uygun biçimde geriye doğru açılır. Bu düzen yalnızca görsel bir derinlik sağlamaz; aynı zamanda izleyicinin “görsel zekâsına hitap eden bir düzen” üretir.

Baxandall burada şunu sorar:

Bu kadar titiz bir perspektif kurgusu, dönemin hangi görsel alışkanlıklarına seslenmektedir?

Yanıt açıktır: Bu tür düzenlemeler, özellikle ticaretle ilgilenen, ölçüm yapmaya alışkın, geometriye değer veren tüccar-sınıfı izleyiciler için anlamlıdır. Perspektif, bir estetik beyan değil, anlaşılan bir kültürel kod hâline gelir.

Işık, Figür ve Anlatının Geri Çekilmesi

Piero della Francesca’nın figürleri genellikle sessiz, dingin, heykelsi bir etkiyle resmedilir. Bedenler dramatik jestler taşımaz; yüzler nötrdür. Işık ise genellikle yumuşak, eşit dağılmış ve fiziksel bir nesneyi tanımlar gibidir. Baxandall’a göre bu anlatım biçimi, duygudan çok zihne hitap eden bir görsel etki üretir. İzleyici, sahnenin dramatik içeriğinden çok, kompozisyonun düzeni, orantısı ve geometrik istikrarı ile ilgilenmeye yönlendirilir.

Bu durum, dönemin izleyicisinin “duygulanımsal etkilenme” değil, zihinsel takdir ve simetrik algı üzerinden bir beğeni geliştirdiğini gösterir. Bu da Baxandall’ın temel savını destekler:

“Sanatçı, yalnızca form yaratmaz; algılanabilirliği düzenler.”

Görsel Zekâ ve İzleyici Beklentisi

Piero’nun kompozisyonları, yalnızca izleyiciye bir sahneyi göstermeyi değil, aynı zamanda onu izleyiciyle birlikte kurmayı hedefler. Mimari boşluklar, figürlerin konumları ve ışığın yönü, izleyicinin sahneye zihinsel olarak katılmasını sağlar. Baxandall’a göre bu tür yapıtlar, “sanatçının becerisi kadar, izleyicinin kültürel kavrayışı”nı da açığa çıkarır.

Sonuç olarak Piero della Francesca’nın işleri, Baxandall’ın “dönemin gözü” kuramını uygulamak açısından mükemmel örnekler sunar. Bu eserlerde sanat, yalnızca bir görüntü değil; dönemin entelektüel ve toplumsal yapısının görsel temsili hâline gelir.

VI. Baxandall’ın Katkısı ve Yönteminin Sınırları

Michael Baxandall, sanat tarihine yalnızca yeni bir kavramsal araç sunmakla kalmamış; aynı zamanda sanat eserine bakış biçimimizi kökten değiştirmiştir. Onun “dönemin gözü” ve “algı ekonomisi” kavramları, sanat yapıtını yalnızca bir estetik üretim değil, aynı zamanda bir toplumsal ve zihinsel organizasyon biçimi olarak kavramayı mümkün kılar. Ancak bu güçlü kuramsal çerçevenin bazı sınırları ve tartışmalı noktaları da vardır. Bu bölümde hem Baxandall’ın yöntemsel katkılarını hem de eleştiriye açık yönlerini değerlendireceğiz.

Güçlü Yön: Sanat Eserini Kültürel Bir Olay Olarak Düşünmek

Baxandall’ın en önemli katkılarından biri, sanat eserini tarihsel olarak üretilmiş bir “kültürel yapıt” olarak kavramsallaştırmasıdır. Ona göre bir sanat yapıtı, yalnızca bir sanatçının bireysel yaratımı değildir; aynı zamanda:
– Patronun siparişine,
– Dönemin bilgi sistemlerine,
– İzleyicinin görsel okuryazarlığına ve
– Toplumsal beğeni kodlarına göre şekillenen bir görsel anlaşmadır.
Bu yaklaşım, sanat tarihini bireysel deha miti ve estetik idealizmden uzaklaştırarak, toplumsal bağlam içinde işleyen bir kültürel anlatı alanı hâline getirir.

Yöntemsel Temizlik ve Analitik Keskinlik

Baxandall’ın yöntemi dikkatle yapılandırılmıştır. Ne ikonoloji kadar derin simgesel analizlere yönelir, ne de yapısalcılığın katı şematik çerçevesine kayar. Bunun yerine:
– Sosyal bilimlerin açıklayıcılığı,
– Görsel analiz disiplini,
– Tarihsel bağlam duyarlılığı ile son derece dengeli bir kurgu sunar. Bu nedenle Baxandall, sanat tarihinin “halkla ilişkiler” yönüne değil, görsel deneyimin tarihi içinde çalışan eleştirel bir analist olarak konumlanır.

Sınırlı Yön: Evrensellikten Yoksunluk ve Kapsam Sorunu

Baxandall’ın kuramı, özellikle erken Rönesans İtalya’sı gibi iyi belgelenmiş, yazılı kaynakların zengin olduğu dönemler için güçlüdür. Ancak:

• Sözlü kültürlerde,
• Anonim üretim geleneklerinde,
• Simgesel ağırlıklı geleneksel sanatlarda (örneğin İslam sanatı, Afrika sanatı, yerli kültürler)
  “dönemin gözü”nü analiz etmek oldukça zordur.
  Bu durum, Baxandall’ın yöntemini tarihsel ve kültürel olarak sınırlı bir çerçeveye yerleştirir.

Ayrıca, onun odak noktası genellikle “izleyici beklentisi” olduğu için, sanatçının yaratıcı sezgisi ya da estetik özgünlüğü zaman zaman görsel taleplere indirgenmiş gibi görünür. Bu da yöntemin “sanatçının iç dünyasını dışlayan” bir yorum biçimine dönüşme riskini doğurur.

Günümüzle Bağlantı: Görsel Okuryazarlık ve Medya Estetiği

Baxandall’ın “dönemin gözü” kavramı bugün yalnızca Rönesans değil, modern görsel kültür, medya estetiği ve çağdaş sanat için de güçlü bir çerçeve sunmaktadır.

• Bugünün ekran temelli dünyasında görme biçimleri nasıl biçimleniyor?
• Algımız sosyal medya, reklam, sinema ve ekran estetiği tarafından nasıl yönlendiriliyor?
• Görsel beğeni, kültürel sermaye ve estetik talepler nasıl inşa ediliyor?

Bu sorular, Baxandall’ın modelinin bugüne nasıl uyarlanabileceğini gösterir.
Onun yaklaşımı, çağdaş sanat izleyicisi için de şunu hatırlatır:

Sanat eserine bakmak, yalnızca “görmek” değil; görmeyi öğrenmiş olmak, hatta görme pratiğinin tarihsel koşullarını bilmek demektir.

VII. Sonuç: Sanat Tarihi Yerine Görme Biçimlerinin Tarihi

Michael Baxandall, sanat tarihini yalnızca sanat yapıtlarının biçimsel çözümlemesi ya da ikonografik çözümlemesi üzerinden yorumlayan klasik yaklaşımlara karşı, izleyici merkezli, tarihsel-kültürel bağlama duyarlı bir yöntem geliştirmiştir. Onun “dönemin gözü” kavramı, görmenin salt biyolojik değil, esasen kültürel olarak biçimlenen bir etkinlik olduğunu ortaya koyar. Bu bağlamda sanat eseri yalnızca temsil ettiği içerikle değil, aynı zamanda hangi izleyiciye, hangi epistemolojik koşullar altında, hangi estetik ve zihinsel beklentilerle üretildiğiyle birlikte anlaşılabilir.

Baxandall’ın yaklaşımı, sanatçıyı yalnızca bir üretici değil, aynı zamanda görsel bir müzakerenin parçası olarak konumlandırır. Sanatçının yaptığı her tercih —kompozisyon, ışık, jest, renk, boşluk kullanımı— aynı zamanda dönemin algı kodlarına verilmiş bir yanıttır. Bu ilişki, sanat yapıtını sadece bir estetik ürün değil, toplumsal olarak örgütlenmiş bir görsel sözleşme olarak değerlendirmenin önünü açar.

Baxandall’ın yöntemi, özellikle Rönesans dönemi sanatını yeniden okuma konusunda büyük bir açılım sağlamıştır. Ancak bu yaklaşımın en önemli etkisi, sanat tarihini toplumsal ve zihinsel yapılarla birlikte düşünen bir tarih yazımı biçimine dönüştürmesidir. Sanat tarihi artık yalnızca “eserler dizisi” değil, aynı zamanda görme biçimlerinin, algı alışkanlıklarının ve kültürel beğeni sistemlerinin tarihidir. Bu, sanat tarihçiliği açısından bir paradigma değişimini temsil eder.
Bugün Baxandall’ın kuramsal çerçevesi, dijital medya çalışmaları, çağdaş sanat okuryazarlığı ve kültürel analiz alanlarında hâlâ güncelliğini korumaktadır. Sanat eserini anlamak, onun yalnızca neyi temsil ettiğini değil, nasıl, kim için ve hangi kültürel arka planda görülebilir kılındığını anlamayı gerektirir.

Bu nedenle Baxandall’ın düşüncesi yalnızca geçmişe değil, bugüne ve geleceğe dönük bir öneridir:

Sanat, izleyicinin kültürel belleği, estetik deneyimi ve toplumsal konumuyla birlikte işler;
Görmek, tarihsel olarak kurulan bir etkinliktir — ve sanat tarihi, bu görme biçimlerinin tarihidir.