Saç / Hair: Tayfun Pirselimoğlu’nda Beden, Hastalık ve Saplantı

Yönetmen ve Bağlam

Tayfun Pirselimoğlu’nun Saç / Hair filmi, Rıza ve Pus ile birlikte anılan ölüm ve vicdan hattının üçüncü halkasıdır. Film, bu kez suçu ya da ahlaki bulanıklığı doğrudan kent kenarındaki erkek sıkışmışlığı üzerinden değil, hastalık, beden, arzu ve saplantı üzerinden kurar. Pirselimoğlu’nun sinemasında karakterler çoğu zaman dünyayla bağını kaybetmiş, kendi içine kapanmış ve hayatın kenarında bekleyen figürlerdir. Saçta bu bekleyiş, ölümün yaklaşmasıyla daha da yoğunlaşır.

Filmin Tanıtımı ve Kompozisyon

Filmin merkezinde Hamdi vardır. Hamdi, perukçuluk yapan, kendi küçük dükkânında yaşayan gibi duran, dünyayla ilişkisi solmuş bir erkektir. Kanser olduğunu öğrenmiştir ve bu bilgi onun zaten durağan olan hayatını daha da anlamsızlaştırır. Bir gün Meryem dükkâna gelir ve uzun saçlarını satmak ister. Bu karşılaşma, Hamdi’nin ölümle kurduğu ilişkiyi değiştirir. Meryem’in saçı, onda hem arzu hem merak hem de takıntı uyandırır. Hamdi, Meryem’in hayatına uzaktan ve sessizce yaklaşmaya başlar.

Kompozisyon dükkân, sokak, ev içleri, hastane çağrışımları, peruklar, saç demetleri ve karanlık kent mekânları etrafında kurulur. Filmde hareket sınırlıdır; karakterler çoğu zaman bekler, izler, susar ya da küçük jestlerle var olur. Saç, filmin bütün anlam yapısını taşıyan ana görsel nesnedir. Bedenin kesilmiş, ayrılmış ama hâlâ canlılık çağrıştıran parçası olarak saç, Hamdi’nin ölüm karşısındaki tutunma nesnesine dönüşür.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik düzeyde filmde peruklar, saç telleri, solgun yüzler, dükkân vitrinleri, loş odalar, dar sokaklar, hasta beden, kadın saçı ve sessiz bakışlar görülür. Hamdi’nin bedeni ağırlaşmış, yavaşlamış ve dünyadan çekilmiş gibidir. Meryem ise onun hayatına hareket ve canlılık getiren ama aynı zamanda ulaşılamayan bir figür olarak belirir.

İkonografik düzeyde saç, bedenin hem en canlı hem de bedenden ayrılabilen parçasıdır. Kesildiğinde bile bedeni hatırlatır. Peruk, eksikliği örten yapay beden parçasıdır. Dükkân, ölümle ticaretin, bedenle nesnenin ve arzu ile yapaylığın kesiştiği mekândır. İkonolojik düzeyde film, insanın ölüm karşısında hayata bazen sağlıklı bir bağla değil, saplantılı ve tekinsiz nesnelerle tutunduğunu gösterir. Hamdi için Meryem’in saçı, yaşayan bedene ulaşamayan arzunun yerine geçen kırılgan bir kalıntıdır.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Film, hastalığı doğrudan acındırıcı bir melodram konusu yapmaz. Hamdi’nin kanseri, onun iç dünyasını açıklayan tek neden değildir; daha çok zaten var olan yalnızlığı ve hayattan çekilmesini görünür kılan bir eşiktir. Meryem ise yalnızca arzu nesnesi olarak temsil edilmez; fakat Hamdi’nin bakışı onu giderek bir saç, bir iz, bir eksik beden parçası üzerinden algılamaya başlar. Bu nedenle filmde temsil, bedenin bütünü ile bedenden ayrılan parçanın gerilimi üzerine kurulur.

Bakış: Hamdi’nin bakışı sessiz, saklanan ve giderek saplantılılaşan bir bakıştır. O, Meryem’le açık bir ilişki kurmaktan çok onu izler, izini sürer, saçına ve bedeninin bıraktığı duyusal kalıntıya yönelir. Kamera bu saplantıyı parlatmaz ya da erotikleştirmez; aksine bakışın içindeki hastalıklı donmayı görünür kılar. Seyirci, Hamdi’nin arzusu ile onun ölüm korkusu arasındaki rahatsız edici bağı izler.

Boşluk: Filmin temel boşluğu, yaklaşan ölümün açtığı anlamsızlık alanıdır. Hamdi’nin hayatında gelecek yoktur; Meryem’in gelişi bu boşluğu doldurmaz, onu başka bir saplantı biçimine dönüştürür. Kadının gerçek hayatı ile Hamdi’nin ona yüklediği anlam arasında da büyük bir boşluk vardır. Saç, bu boşluğu kapatıyormuş gibi görünür; fakat aslında eksikliği daha da görünür kılar.

Stil – Tip – Sembol

Stil: Film, Pirselimoğlu’nun karakteristik karanlık, yavaş ve minimalist üslubunu taşır. Loş ışık, donuk renkler, az diyalog, kapalı mekânlar ve ağır ritim, ölüm duygusunu sürekli kılar. Filmde gerilim, dışsal olaylardan çok nesnelere, yüzlere ve suskunluğa yerleşir. Saçın dokusu, perukların yapaylığı ve dükkânın havasız atmosferi görsel yapıyı belirler.

Tip: Hamdi, ölüme yaklaşan yalnız erkek tipidir. Ancak bu tip, bilgece kabullenen bir figür değildir; arzuya ve saplantıya tutunarak çözülür. Meryem, ulaşılmaz kadın ya da gizemli nesne tipine indirgenmez; fakat Hamdi’nin dünyasında bu biçimde algılanır. Peruk dükkânı çevresindeki kişiler, kentteki küçük, yorgun ve kenarda kalmış hayatların parçalarıdır.

Sembol: Saç, filmin ana sembolüdür; yaşam, beden, arzu, ölüm ve eksikliği aynı anda taşır. Peruk, kaybı örten yapay tamamlanma nesnesidir. Dükkân, beden parçalarının nesneleştiği kapalı alandır. Hastalık, zamanın tükenişini temsil eder. Loş ışık ve karanlık sokaklar, Hamdi’nin iç dünyasındaki daralmayı görünür kılar.

Sanat Akımı / Sinemasal Bağlam

Saç, çağdaş Türkiye sinemasında minimalist psikolojik dram ve kara melodram hattında yer alır. Film, ölüm temasını doğrudan felsefi söylemlerle değil, bedenin nesneleşmesi ve arzunun saplantıya dönüşmesi üzerinden işler. Pirselimoğlu’nun ölüm ve vicdan üçlemesi içinde Saç, suçtan çok bedenin, hastalığın ve arzunun karanlık alanına yönelir.

Sonuç

Saç, insanın ölüm karşısında yaşama tutunma arzusunun her zaman temiz, sağlıklı ya da aydınlık olmadığını gösterir. Hamdi’nin Meryem’e ve onun saçına yönelen ilgisi, aşkın değil, ölümle kuşatılmış bir bilincin saplantılı tutunma çabasının işaretidir. Filmde saç, bedenin yokluğunda kalan iz, arzunun nesnesi ve ölümün karşısındaki kırılgan hayat kalıntısıdır.

Görsel Diyalektik açısından filmde temsil, hasta beden ile arzu nesnesi arasındaki gerilimde kurulur; bakış, Hamdi’nin sessiz ve saplantılı izleme hâlinde yoğunlaşır; boşluk ise yaklaşan ölüm, ulaşılamayan kadın ve eksik beden etrafında açılır. Stil, tip ve sembol düzeyinde saç, peruk, dükkân, hastalık ve karanlık mekânlar, filmin ölüm ve arzu yapısını taşıyan temel imgelerdir. Bu nedenle Saç, Tayfun Pirselimoğlu sinemasında bedenin, yokluğun ve saplantının en tekinsiz biçimde kesiştiği filmlerden biridir.

Künye & Eser Altı

Yönetmen: Tayfun Pirselimoğlu
Özgün Ad: Saç
Türkçe / İngilizce Ad: Saç / Hair
Yıl: 2010
Ülke: Türkiye / Yunanistan
Tür / Bağlam: Minimalist psikolojik dram, kara melodram, ölüm ve vicdan üçlemesi
Başlıca Oyuncular: Ayberk Pekcan, Nazan Kesal, Rıza Akın, Derya Durmaz