Yönetmen ve Bağlam
Rüya burada kaçış değil, gündüz kurulamayan temasın gizli biçimi olarak çalışır. Ildikó Enyedi, uzun bir aradan sonra çektiği bu filmde görünür olanla içte kalan arasındaki ilişkiyi, mezbaha gibi sert bir mekânın içinde şaşırtıcı bir incelikle kurar. Beden ve Ruh, 2017 Berlin Film Festivali’nde Altın Ayı kazandı ve Enyedi sinemasının düş ile gerçek arasındaki o kırılgan hattını yeniden öne çıkardı.
Filmin Tanıtımı ve Kompozisyon
Bir mezbahada çalışan Endre ile denetim için gelen Mária, tesadüfen her gece aynı rüyayı gördüklerini fark ederler; rüyalarında bir ormanda iki geyik olarak karşılaşırlar. Film bu tuhaf ortaklığı büyük dramatik jestlerle değil, gündelik iş akışı, suskunluk, beden mesafesi ve küçük tekrarlar üzerinden kurar. Kompozisyonun asıl gücü, kanlı ve mekanik bir çalışma alanı ile neredeyse dokunulamaz bir iç dünya arasında kurduğu karşıtlıktadır.
Panofsky’nin Üç Düzeyli Analizi
Ön-ikonografik düzeyde film bize mezbahayı, iş rutinini, iki içine kapanık çalışanı ve gece tekrar eden geyik rüyasını gösterir.
İkonografik düzeyde bu unsurlar, yalnızlık, arzu, çekingenlik, bedensel yabancılık ve doğaya duyulan özlem gibi anlamlarla yoğunlaşır.
İkonolojik düzeyde ise Beden ve Ruh, modern insanın teması giderek kaybettiği bir dünyada yakınlığın ancak dolaylı, kırılgan ve neredeyse mucizevi biçimlerde kurulabildiğini söyler. Burada asıl mesele iki insanın âşık olması değil; ruhsal yakınlığın bedensel hayata nasıl tercüme edileceğidir.
Temsil – Bakış – Boşluk
Temsil: Film, aşkı coşkulu bir birleşme olarak değil, uyumsuzluklar içinden güç bela kurulan bir temas olarak temsil eder. Mezbahadaki sert gerçeklik ile rüyadaki sessiz doğa arasındaki fark, karakterlerin iç hayatındaki yarığı görünür kılar. Aşk burada tamamlanma değil, kırılgan bir yaklaşma biçimidir.
Bakış: Bakış filmde çok hassastır. Endre’nin çekingen bakışı ile Mária’nın ölçülü, neredeyse mekanik dikkat hali aynı düzlemde buluşmaz; birbirlerine yaklaşmaları zaman alır. Enyedi bu bakışı yargılayan değil, izleyen ve bekleyen bir sinema diliyle kurar. Böylece seyirci de karakterleri çözmekten çok, onların temasa yaklaşma güçlüğünü hisseder.
Boşluk: Filmin asıl gücü boşluktadır. Suskunluklar, duraklamalar ve yanlış ayarlanmış yakınlıklar, karakterlerin iç dünyasını açıklamadan duyurur. Rüya ile gündüz arasındaki mesafe de bu boşluğun parçasıdır: ruhlar yaklaşır, bedenler geride kalır. Film, tam da bu aralıkta duygusal yoğunluğunu bulur.
Stil – Tip – Sembol
Stil: Enyedi’nin stili burada sade, serinkanlı ve şiirseldir. Sert mekân gerçekçiliği ile düşsel zarafeti çarpıştırır; film ne bütünüyle soyutlaşır ne de çıplak gerçekçiliğe kapanır. Bu denge, filmin duygusunu taşıyan temel kuvvettir.
Tip: Endre, içe kapanmış ve bedensel eksiklik duygusuyla yaşayan erkek tipine yaklaşır. Mária ise yalnız utangaç bir figür değildir; dünyayı aşırı düzen, dikkat ve mesafe üzerinden kuran farklı bir duyarlılığın taşıyıcısıdır. İkisi birlikte, modern yalnızlığın iki ayrı biçimini oluştururlar.
Sembol: Geyik rüyası filmin merkez sembolüdür. Doğayı, saflığı ya da masumiyeti tek başına temsil etmez; daha çok gündüz kurulamayacak uyumun geceleyin beliren şeklidir. Mezbaha ise bunun ters kutbu olarak çalışır: bedenin parçalandığı yerde ruhsal temasın mümkün hale gelmesi, filmin en güçlü karşıtlığıdır.
Sanat Akımı
Beden ve Ruh, çağdaş Avrupa sanat sineması içinde, romantik anlatıyı gerçekçilikle düşsel katman arasında kuran filmlerden biridir. Onu ayıran şey, duyguyu büyütmeden derinleştirmesi ve aşkı bir mucize değil, zor bir öğrenme süreci gibi göstermesidir.
Sonuç
Beden ve Ruh, birbirine yaklaşamayan iki insanın filmini yaparken, modern hayatın duygusal felcini de görünür kılar. Enyedi burada aşkı iyileştirici bir masal gibi kurmaz; aksine, temasın ne kadar zor, ne kadar kırılgan ve ne kadar bedensel bir mesele olduğunu gösterir. Geriye, mezbahanın sert dünyası ile ormandaki sessiz rüya arasında asılı kalan çok ince, çok tuhaf ve çok dokunaklı bir yakınlık kalır.
Künye & Eser Altı
Künye: Beden ve Ruh / Testről és lélekről — Yönetmen: Ildikó Enyedi; Oyuncular: Géza Morcsányi, Alexandra Borbély, Zoltán Schneider; Macaristan, 2017; Tür: Drama, Romantik; 116 dk.
