Mutlu Birliktelik / Happy Together — Wong Kar-wai (1997)

Yönetmen ve Bağlam

Wong Kar-wai’nin 1997 tarihli Mutlu Birliktelik filmi, Hong Kong’dan Buenos Aires’e giden iki erkeğin dağınık, kırıcı ve tekrar tekrar çöken ilişkisini merkeze alır. Filmde Tony Leung Chiu-wai ile Leslie Cheung başroldedir; Cannes’da Altın Palmiye’ye aday olmuş ve Wong Kar-wai’ye En İyi Yönetmen ödülünü kazandırmıştır. Birçok kaynakta bu film, yönetmenin uluslararası görünürlüğünü belirgin biçimde artıran temel yapımlardan biri olarak anılır.

Filmin Tanıtımı ve Kompozisyon

Film, Lai Yiu-fai ile Ho Po-wing’in Hong Kong’dan Arjantin’e gelişiyle açılır. Iguazu Şelaleleri’ne gitme arzusu ortak bir başlangıç noktası gibi görünür; ama yolculuk kısa sürede ayrılığa, yeniden bir araya gelmeye ve tekrar dağılmaya dönüşür. Cannes özetinde de belirtildiği gibi, Ho’nun ilişkiyi yarıda bırakıp gitmesiyle Lai Buenos Aires’te çalışmaya ve eve dönebilmek için para biriktirmeye başlar; sonra Ho yaralı biçimde geri gelir ve ilişki bir kez daha aynı döngüye girer. Film ilerledikçe Chang adlı Tayvanlı genç adamın ortaya çıkışı, bu kapalı ilişkinin içine daha açık ve daha hafif bir karşılık getirir.

Kompozisyon burada çok belirleyicidir. Buenos Aires, turistik bir şehir olarak değil; kirli mutfaklar, tango barları, dar kiralık odalar, gece sokakları ve geçici işler üzerinden kurulur. Film, büyük olaylardan çok tekrar eden duygusal devinime yaslanır: ayrılık, geri dönüş, bakım, öfke, kıskançlık, yorgunluk. Bu yüzden anlatı çizgisel görünse de asıl ağırlık olay sırasından değil, ilişkinin ritminden doğar. Wong Kar-wai, bu ritmi mekân ve hareketle kurar; şehir ne özgürlük vadeder ne de tam bir kaçış sağlar.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik: İlk düzeyde gördüğümüz şey, yabancı bir şehirde yaşayan iki erkek, dar odalar, sigara dumanı, mutfak işleri, gece vardiyaları, tangonun dolaylı varlığı, pasaport, bilet, lamba ve yolculuk imgesidir. Lai daha düzenli, daha içe dönük ve daha dayanıklıdır; Ho ise taşkın, çekici, yaralı ve öngörülemez görünür. Film ilk bakışta, sürekli ayrılıp barışan bir çiftin şehir içindeki zor hayatını anlatan bir ilişki hikâyesi gibi görünür.

İkonografik: Bu düzeyde Iguazu Şelaleleri, lamba, pasaport, tango ve yolculuk belirgin işaretlere dönüşür. Şelaleler ortak bir arzu ve birlikte varılacak yer gibi belirir; ama film boyunca daha çok ulaşılamayan bir birlik fikrini taşır. Lamba, ortak rüyanın küçültülmüş ve ev içine sıkışmış suretidir. Pasaport ve yolculuk ise bu ilişkinin yalnız duygusal değil, sürgün duygusu taşıyan bir yerinden edilmişlik içinde yaşandığını hissettirir. Chang karakteri de başka bir olasılığın işareti olur: daha hafif, daha dinleyici, daha az yıkıcı bir temas ihtimali.

İkonolojik: En derin düzeyde Mutlu Birliktelik, aşkı huzur veren bir birlik olarak değil, kişinin kendi kırılmasıyla başkasına nasıl zarar verdiğini gösteren bir alan olarak kurar. Burada ilişkiyi bozan şey yalnız uyumsuzluk değildir; bağımlılık, kıskançlık, tekrar arzusu ve kendini değiştirememe hâlidir. Film ayrıca 1997 Hong Kong bağlamıyla da okunur; Hong Kong’dan uzaklaşmış bedenler, ait olamama ve yerini bulamama duygusunu taşır. Bu yüzden yapıt, yalnız bir aşk filmi değil, yersiz-yurtsuz kalmış öznenin filmi olarak da çalışır.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Film, Lai ile Ho’yu ne örnek bir romantik çift ne de yalnız “sorunlu ilişki” klişesi olarak temsil eder. Lai sabırlı ama bastırılmış bir öfke taşır; Ho çekici ama yıkıcıdır. Wong Kar-wai, eşcinsel ilişkiyi etiketlenmiş bir alt türün malzemesi gibi kurmaz; Wong’un kendi sözleriyle de film esasen “insan ilişkileri” üzerine görülmelidir. Yine de bu evrenselleştirme, ilişkinin göç, marjinallik ve kimlik boyutunu silmez; tersine, onları daha ince biçimde taşır.

Bakış: Filmde bakış, doğrudan temas kadar yaralayıcıdır. Lai, Ho’ya çoğu zaman bakım veren bir gözle bakar; ama bu bakışın içinde yorgunluk ve geri çekilme arzusu vardır. Ho’nun bakışı ise talepkâr, çocuksu ve sahiplenicidir. Kamera da bu ilişkiye çok yakındır; bedenleri ve yüzleri sever, ama onlara dinginlik tanımaz. Böylece seyirci ilişkiyi dışarıdan değerlendiren biri olmaz; onun daralan havasının içine çekilir.

Boşluk: Filmin en güçlü tarafı, ilişkinin niçin sürekli aynı yere döndüğünü tam açıklamamasıdır. Ho’nun neden değişemediği, Lai’nin neden hep geri döndüğü ya da bu ilişkinin ilk yaranın nereye dayandığı tam kapanmaz. Bu boşluk, anlatının eksiği değil; filmin duygusal gerçeğidir. Çünkü bazı ilişkiler çözülmez, yalnızca tükenir. Chang’ın varlığı bile bu boşluğu tamamen doldurmaz; sadece Lai’ye başka bir ritmin mümkün olduğunu hissettirir.

Stil-Tip-Sembol

Stil: Film, Wong Kar-wai sinemasının en yoğun biçimlerinden birini taşır. Christopher Doyle’un görüntüleri siyah-beyaz ile doygun renk arasında gidip gelir; elde kamera hissi, dar iç mekânlar ve ani ritim değişimleri ilişkiyi biçimsel olarak da istikrarsız kılar. Bu stil yalnız estetik bir seçim değildir; ilişkinin sallantılı yapısını doğrudan görünür kılar.

Tip: Lai, yorgun bakım veren tipini; Ho ise geri dönmek isteyen ama kalamayan arzu figürünü taşır. Chang, bu iki karakterin kapalı döngüsüne karşı daha açık, daha hareketli ve daha az yüklü bir karşı tip olur. Wong bu tipleri donmuş kalıplara çevirmeden kullanır; her biri, ilişki içindeki konumuyla anlam kazanır.

Sembol: Iguazu Şelaleleri filmin en belirgin sembolüdür; ortak düş, arınma ve birlikte varılacak yer fikrini taşır, ama aynı zamanda ertelenmiş yakınlığın işaretidir. Lamba, o büyük imgenin küçülmüş ve iç mekâna sıkışmış biçimidir. Pasaport ve bilet ise eve dönüş arzusunu, yani ilişkinin dışındaki başka bir hayata dönme ihtimalini simgeler.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Mutlu Birliktelik, Hong Kong auteur sineması ile 1990’ların queer duyarlığını kesiştiren bir film. Birçok eleştirmen onu New Queer Cinema bağlamında anıyor; ama film bunu sloganlaştırmadan, şehir, göç ve ilişki yorgunluğu üzerinden kuruyor.

Sonuç

Mutlu Birliktelik, bir çiftin ayrılıp barışmasını değil, aynı yaraya tekrar tekrar dönmesini anlatır. Wong Kar-wai burada aşkı idealize etmez; onu bakım, bağımlılık, kaçış ve yorgunluk içinde gösterir. Film bittiğinde geriye mutlu bir birliktelik değil, insanın kendi geçmişiyle barışmadan başkasıyla da tam barışamayacağı duygusu kalır. Bu yüzden film, kırık bir aşk hikâyesi olduğu kadar, içsel bir ayrılma hikâyesidir de.

Künye & Eser Altı

Künye: Mutlu Birliktelik / Happy Together / 春光乍洩 — Yönetmen ve senaryo: Wong Kar-wai, 1997, Hong Kong, Kantonca/İspanyolca/Mandarin/İngilizce, 96 dk. Başrollerde Leslie Cheung, Tony Leung Chiu-wai ve Chang Chen yer alır. Film 1997 Cannes Film Festivali’nde En İyi Yönetmen ödülünü kazandı.