NYC’de Zincirli Yüz / Face with Chain in NYC — Burhan Doğançay, 2009

Sanatçının Tanıtımı

Burhan Doğançay, çağdaş Türk sanatının en özgün isimlerinden biridir. Onun resminde duvar, yalnız arka plan değil, modern hayatın hafıza yüzeyidir. Afiş parçaları, yırtık katmanlar, pas izleri, yazılar, çerçeveler ve kentten taşınmış artıklar, Doğançay’ın işlerinde görsel kültürün tortusuna dönüşür. Bu nedenle onun yapıtları yalnız şehir görüntüsü değil; kamusal alanın nasıl parçalandığını, nasıl yazıldığını ve nasıl silindiğini de gösterir. Özellikle duvar ve kolaj mantığıyla çalışan eserlerinde beden, yüz ve yazı çoğu zaman doğrudan değil, kırılmış ve yeniden düzenlenmiş halde görünür.

Eserin Tanıtımı ve Kompozisyon

Kompozisyonun merkezinde büyük ölçekli bir kadın yüzü vardır; ancak bu yüz tam olarak verilmez. Sağ tarafta göz, alt orta bölgede ağız, altın renkli dikdörtgen çerçeveler içine alınarak ayrı ayrı vurgulanır. Yüzün geri kalanı siyah-beyaz ve gri tonlarla dağılmış, kirlenmiş ve silinmiş gibidir. Sol üstte elin parmakları yüzün üzerine gelir; tırnaklar parlak kırmızıdır. Elin üzerinde ya da önünde iri zincir halkaları vardır. Sağ kenarda kırmızı tuğla duvar görünür. Böylece resim yalnız bir yüz yakın planı değil; yüz, el, zincir, çerçeve ve duvar parçalarının çarpıştığı kentsel bir montaj haline gelir.

Burada en dikkat çekici şey, yüzün çerçevelerle iki kez bölünmesidir. Göz ve ağız bütün yüzün doğal parçaları olarak değil, ayrıca seçilmiş ve teşhir edilmiş görsel alanlar olarak belirir. Kırmızı tırnaklar ve zincir ise bu parçalanmış yüzeyde sert, maddi ve hafif tehditkâr bir karşı ağırlık kurar. Kompozisyonun gücü, güzellik ile yaralanmışlık, moda ile sıkışma, arzu ile kontrol arasındaki gerilimi aynı anda taşımasındadır.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

ön ikonografik: Resimde büyük ölçekli bir kadın yüzü görülür. Yüzün sağ gözü ve alt bölümdeki ağzı altın renkli iki ayrı çerçeve içinde belirginleştirilmiştir. Sol tarafta kırmızı ojeli parmaklar ve metal zincir halkaları yer alır. Sağ kenarda kırmızı tuğla duvar görünür. Yüz gri, siyah ve beyaz tonlarla verilmiş; kırmızı dudak ve kırmızı tırnaklar güçlü vurgu alanları oluşturmuştur.

ikonografik: Başlık eseri New York bağlamına yerleştirir. Bu nedenle yüz yalnız bireysel portre değil, kentte dolaşan reklam, poster, moda ve duvar imgesinin parçası olarak okunur. Zincir, el ve çerçeveler bu yüzü doğal bir insan yüzü olmaktan çıkarır; daha çok şehir duvarında kesilip yapıştırılmış, çoğaltılmış ve müdahale edilmiş bir görüntüye dönüştürür. Göz ve dudakların ayrıca çerçevelenmesi, modern görsel kültürün bedeni parçalayarak dolaşıma sokma biçimini çağrıştırır.

ikonolojik: Eser, çağdaş şehir hayatında bedenin ve özellikle kadın yüzünün nasıl bir görüntü nesnesine dönüştüğünü gösterir. Burada yüz öznenin birliği değil; tüketim, arzu, bakış ve kontrol tarafından parçalanmış bir yüzeydir. Zincir bu parçalanmayı yalnız fiziksel bir bağ değil, aynı zamanda kültürel bir sıkışma olarak görünür kılar. Doğançay böylece kent duvarını, modern kimliğin parçalı ve yaralı hafıza alanı haline getirir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Bu eserde temsil edilen şey yalnız kadın yüzü değildir. Asıl temsil, yüzün şehir tarafından işgal edilmiş halidir. Göz ve dudak ayrı ayrı seçilerek temsil edilir; geri kalan yüz ise silikleşir, yıpranır, parçalanır. Böylece portre bir bütünlük üretmez. Doğançay burada yüzü insanın iç dünyasını açan klasik bir pencere gibi kurmaz; aksine kent tarafından kesilip yeniden düzenlenen bir poster yüzeyi gibi sunar.

Bakış: Bakış bu eserin çekirdeğidir. Çerçeve içine alınmış göz, bütün kompozisyonun en güçlü bakış noktasıdır. Ancak bu bakış rahat değildir; tek başına büyütülmüş ve çevresinden koparılmıştır. İzleyici göz tarafından görülür gibidir, ama aynı anda o gözü bir görüntü nesnesi olarak da seyreder. Dudakların ayrıca çerçevelenmesi de bakışı ağız ve arzu alanına kaydırır. Böylece bakış burada bütüncül bir insan karşılaşması değil, parçalanmış bir görsel rejim olarak işler.

Boşluk: Boşluk bu tabloda yokluğun değil, yırtılmanın alanıdır. Yüzün etrafındaki gri ve siyah silinmiş bölgeler, eksik parçalar ve çerçevelerin dışında kalan yüzeyler, tam bir boşluktan çok yaralanmış bir duvar hissi verir. Sağdaki tuğla alan da bu boşluğu mimari ve sert bir yüzeye dönüştürür. Boşluk burada ferahlık değil; görüntünün kopmuş, aşınmış ve eksilmiş tarafıdır.

Stil – Tip – Sembol

Stil: Doğançay’ın üslubu burada kolaj, afiş estetiği ve kent duvarı mantığıyla çalışır. Siyah-beyaz yüzün üzerine gelen kırmızı vurgular ve altın çerçeveler, görüntüyü hem popüler hem de rahatsız edici hale getirir. Stil, yüzü resmetmekten çok, yüzün dolaşım ve yıpranma biçimini görünür kılar.

Tip: Kadın yüzü burada bireysel portreden çok modern şehir imgesinin tipine dönüşür. Bu, reklam yüzü, moda yüzü, poster yüzü ve çoğaltılmış kadın imgesi tipidir. Göz ve dudakların öne çıkarılması da bu tipolojiyi güçlendirir; yüz bir kişiden çok bir görsel kod haline gelir.

Sembol: Zincir eserin en güçlü sembolik öğesidir; bağlanma, baskı, kontrol ve kentte sıkışmışlık duygusunu taşır. Kırmızı tırnaklar ve dudaklar arzu, teşhir ve dikkat ekonomisini çağrıştırır. Altın çerçeveler ise seçilmiş bakış ve seçilmiş beden parçası fikrini güçlendirir. Tuğla duvar, bu yüzün yaşadığı gerçek zemini, yani şehrin sert kamusal alanını simgeler.

Sanat Akımı

Bununla birlikte eser, klasik Pop Art’tan daha karanlık ve kentsel bir kolaj estetiği taşır. Yine de çoğaltılmış yüz imgesi, reklam dili, parçalanmış beden gösterimi ve kamusal görsel kültürle kurduğu ilişki nedeniyle Pop Art içinde okunabilir.

Sonuç

Face with Chain in NYC, Burhan Doğançay’ın şehir duvarını yalnız yüzey değil, parçalanmış kimliğin ve modern bakışın hafızası olarak düşündüğünü gösteren güçlü bir eserdir. Burada kadın yüzü bir bütün olarak var olmaz; göz, dudak, el ve zincir arasında dağılır. Eserin gücü, güzelliği doğrudan yüceltmek yerine, onu kent tarafından kuşatılmış ve bölünmüş bir imge olarak göstermesinde yatar. Sonunda geriye yalnız bir yüz değil, şehirde dolaşıma sokulmuş ve yaralanmış bir görünürlük kalır.