Ben O Değilim / I Am Not Him: Tayfun Pirselimoğlu’nda Kimlik, Benzerlik ve Başkasının Hayatı

Yönetmen ve Bağlam

Tayfun Pirselimoğlu’nun Ben O Değilim / I Am Not Him filmi, yönetmenin suç, vicdan, kimlik ve varoluşsal yabancılaşma temalarını en güçlü biçimde yoğunlaştırdığı eserlerinden biridir. Rıza, Pus ve Saç filmlerinde kenar hayatların karanlık eşiğine bakan Pirselimoğlu, burada kimliğin kendisini bir problem hâline getirir. Film, yalnız bir adamın başka birine benzemesiyle başlayan tuhaf ve giderek tehlikeli bir yer değiştirme hikâyesi kurar.

Filmin Tanıtımı ve Kompozisyon

Film, hastane yemekhanesinde çalışan, içe kapanık ve sıradan bir hayat süren Nihat’ın, aynı yerde bulaşıkçı olarak çalışan Ayşe ile yakınlaşmasıyla başlar. Ayşe, Nihat’a ilgi gösterir ve onu evine yemeğe çağırır. Bu davet, Nihat’ın durağan hayatında beklenmedik bir kırılma yaratır. Ayşe’nin evinde gördüğü düğün fotoğrafı ise hikâyenin merkezini açar: Ayşe’nin hapisteki kocası Necip, Nihat’a şaşırtıcı biçimde benzemektedir.

Bu benzerlik, Nihat’ın hayatını yavaşça dönüştürür. Başlangıçta edilgen, çekingen ve kendi varlığının sınırlarında yaşayan Nihat, giderek Necip’in yerine geçmeye, onun boşluğuna yerleşmeye, onun hayatının nesnelerini, ilişkilerini ve kaderini üstlenmeye başlar. Kompozisyon hastane yemekhanesi, Ayşe’nin evi, yatak odası, fotoğraf, gündelik nesneler ve kapalı iç mekânlar etrafında kurulur. Mekânlar sıradandır; fakat bu sıradanlık içinde kimliğin çözülmesi daha da tekinsiz hâle gelir.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik düzeyde filmde yemekhane tezgâhları, patatesler, bulaşıklar, masa, sandalye, ev içi eşyalar, düğün fotoğrafı, yatak, terlik, kıyafetler ve ağır hareket eden bedenler görülür. Nihat’ın yüzü donuk, suskun ve kapalıdır. Ayşe’nin bakışı ise davet eden, yönlendiren ve belirsiz bir anlam taşıyan bir bakıştır. Filmde dramatik patlamalardan çok, küçük nesnelerin ve sessiz jestlerin ağırlığı vardır.

İkonografik düzeyde fotoğraf, benzerliğin ve kimlik kaymasının başlangıç nesnesidir. Yatak, başkasının hayatına bedensel olarak yerleşme alanıdır. Terlik, kıyafet ve ev eşyaları, gündelik kimliğin maddi izleridir. Yemekhane, Nihat’ın sıradan, silik ve tekrar eden varoluşunu temsil eder.

İkonolojik düzeyde film, kimliğin yalnızca kişinin kendisine ait olmadığını gösterir. Bir insan, başkasının bakışıyla, bir fotoğrafla, bir evin eşyalarıyla ve bir boşluğun davetiyle başka birine dönüşmeye başlayabilir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Film, yalnız ve silik erkeği basit bir mağdur figür olarak temsil etmez. Nihat edilgendir; fakat bu edilgenlik onu masum kılmaz. Başkasının hayatına yerleşme arzusu, önce neredeyse fark edilmeden başlar, sonra karanlık bir yönelim hâline gelir. Ayşe de tek boyutlu bir baştan çıkarıcı figür değildir. Onun bakışı, daveti ve sessizliği, Nihat’ın kimlik kaymasını mümkün kılan belirsiz bir alan açar.

Bakış: Filmde bakış, kimliği kuran temel güçlerden biridir. Ayşe, Nihat’a Necip’in benzeri olarak bakar. Nihat da zamanla kendisine kendi gözleriyle değil, Ayşe’nin ve fotoğrafın açtığı benzerlik üzerinden bakmaya başlar. Kamera bu dönüşümü açıklamaz; yüzlerde, duruşlarda, ev içindeki yer değiştirmelerde izler. Seyirci, Nihat’ın kim olduğunu değil, kim olmaya razı geldiğini düşünmeye zorlanır.

Boşluk: Filmin temel boşluğu, hapisteki Necip’in yokluğudur. Nihat tam da bu boşluğa girer. Ancak boşluk yalnızca Necip’in fiziksel yokluğu değildir; Nihat’ın kendi hayatındaki anlamsızlık ve eksiklik de aynı boşluğa bağlanır. Kendi hayatı yeterince dolu olmayan bir adam, başkasının eksik bıraktığı yere yerleşir. Film, bu yerleşmenin rahatlatıcı değil, giderek daha karanlık bir yabancılaşma ürettiğini gösterir.

Stil – Tip – Sembol

Stil: Film, Pirselimoğlu’nun karakteristik karanlık mizahını, minimalist ritmini ve tekinsiz atmosferini taşır. Az diyalog, yavaş kurgu, soluk renkler ve kapalı mekânlar kimlik kaymasını sessizce büyütür. Film klasik gerilim kalıplarına yaslanmaz; gerilim, benzerliğin gündelik nesneler içinde yavaşça normalleşmesinden doğar.

Tip: Nihat, başkasının hayatına sızan silik adam tipidir. Ayşe, arzu, beklenti ve yönlendirme arasında duran belirsiz kadın figürüdür. Necip, yokluğuyla var olan çift beden tipidir. Hapisteki koca, yalnızca anlatının dışında duran kişi değil, Nihat’ın dönüşeceği karanlık ihtimaldir. Gündelik insanlar ise bu yer değiştirmenin sıradanlık içinde fark edilmeden gerçekleşmesini sağlar.

Sembol: Düğün fotoğrafı, kimlik kaymasının ana sembolüdür. Yatak, başkasının yerine bedensel olarak geçme alanıdır. Terlik ve kıyafet, gündelik kimliğin giyilebilir hâle gelmesini temsil eder. Yemekhane, tekrar ve silinmişlik alanıdır. Kapalı ev içleri, Nihat’ın başkasının hayatına gömülmesini sağlayan karanlık mekânlardır.

Sanat Akımı / Sinemasal Bağlam

Ben O Değilim, çağdaş Türkiye sinemasında minimalist psikolojik gerilim ve varoluşçu kimlik anlatısı içinde yer alır. Film, klasik “doppelgänger” ya da ikiz benzerliği motifini melodramatik bir şaşırtma unsuru olarak değil, kimliğin toplumsal ve varoluşsal kırılganlığını açmak için kullanır. Pirselimoğlu’nun sinemasında suç, çoğu zaman insanın kendi hayatından çıkma arzusuyla birleşir; bu filmde o arzu, başkasının hayatını giymek biçimini alır.

Sonuç

Ben O Değilim, insanın kendi kimliğinden sessizce uzaklaşmasını anlatır. Nihat’ın dönüşümü ani değildir; bir fotoğrafla, bir bakışla, bir evin eşyalarıyla ve bir boşluğun davetiyle başlar. Film, “ben kimim?” sorusunu doğrudan sormaz; bir insanın hangi koşullarda “ben o değilim” derken bile başkasının yerine geçmeye başladığını gösterir.

Görsel Diyalektik açısından filmde temsil, silik bir erkeğin başkasının hayatına yerleşme sürecinde kurulur; bakış, Ayşe’nin, fotoğrafın ve seyircinin Nihat üzerindeki kimlik kurucu etkisinde yoğunlaşır; boşluk ise hapisteki Necip’in yokluğu ve Nihat’ın kendi hayatındaki eksiklik etrafında açılır. Stil, tip ve sembol düzeyinde düğün fotoğrafı, yatak, terlik, kıyafet, yemekhane ve kapalı ev içleri, filmin kimlik yapısını taşıyan temel imgelerdir. Bu nedenle Ben O Değilim, Tayfun Pirselimoğlu sinemasında kimliğin en tekinsiz biçimde başkasının boşluğuna doğru kaydığı filmlerden biridir.

Künye & Eser Altı

Yönetmen: Tayfun Pirselimoğlu
Özgün Ad: Ben O Değilim
Türkçe / İngilizce Ad: Ben O Değilim / I Am Not Him
Yıl: 2013
Ülke: Türkiye / Yunanistan / Fransa / Almanya
Tür / Bağlam: Minimalist psikolojik gerilim, kimlik anlatısı, çağdaş Türkiye sineması
Başlıca Oyuncular: Ercan Kesal, Maryam Zaree, Rıza Akın, Mehmet Avcı