Başlangıç Bir Varsayımdır: Arke, Evren ve Kadim Olan

Başlangıç sorusu, felsefenin en eski sorularından biridir; fakat bu soru yalnızca “bir şey ne zaman başladı?” sorusu değildir. Felsefe başlangıcı çoğu zaman tarihsel bir ilk an olarak değil, varlığı, bilgiyi, hareketi ve düzeni mümkün kılan ilk ilke olarak düşünür. Bu yüzden başlangıç meselesi, takvimsel bir tarih meselesinden daha derindir. Bir devletin, bir çağın ya da bir olayın başlangıcı tarihsel olarak belirlenebilir; fakat evrenin, varlığın, hareketin, bilginin ya da düşüncenin başlangıcı sorulduğunda artık kronolojiden metafiziğe geçilir.

Felsefenin başlangıç için kullandığı temel kavramlardan biri arkedir. Arke, hem başlangıç hem ilke hem kaynak hem de yönetici temel anlamına gelir. Bu kavram, başlangıcın yalnızca zamansal bir ilk nokta olmadığını gösterir. Bir şeyin arkesi, onun ilk ortaya çıktığı an değil, onu mümkün kılan temel olabilir. Bu nedenle felsefe tarihinde “başlangıç nedir?” sorusu, “her şeyin ilk maddesi nedir?”, “hareketin kaynağı nedir?”, “düzen nereden gelir?”, “evren yaratılmış mıdır?”, “zamanın başlangıcı var mıdır?”, “ilk neden nedir?” gibi sorularla iç içe ilerler.

Arke: İlk Madde mi, İlk İlke mi?

İlk doğa filozoflarında başlangıç sorusu, evrenin hangi temel ilkeden meydana geldiği sorusudur. Thales için arke sudur; Anaksimandros için belirli bir madde değil, sınırsız ve belirsiz olan apeirondur; Anaksimenes için havadır; Herakleitos’ta ateş ve logos fikri öne çıkar; Parmenides’te ise başlangıç sorusu neredeyse imkânsızlaşır, çünkü ona göre gerçek anlamda var olan ne meydana gelir ne yok olur. Bu ilk arayışlarda başlangıç, bir olaydan çok bir ilkedir. Filozof, görünen çokluğun arkasında taşıyıcı bir birlik arar.

Bu arayışın önemi şuradadır: Başlangıç artık mitolojik bir soy zinciriyle değil, aklın kavrayabileceği bir ilkeyle açıklanmaya çalışılır. “Her şeyin başında hangi tanrısal hikâye vardır?” sorusundan “her şey hangi ilkeye dayanır?” sorusuna geçilir. Felsefe tam da bu geçişte doğar. Arke, böylece yalnızca dünyanın ilk maddesi değil, düşüncenin dünyayı açıklamak için seçtiği ilk dayanak hâline gelir.

Fakat burada başlangıcın varsayımsal doğası ortaya çıkar. Thales suyu, Anaksimenes havayı, Anaksimandros apeironu, Herakleitos ateşi ve logosu öne çıkardığında yalnızca fiziksel bir madde seçmezler; dünyayı anlama biçimlerini de belirlerler. Başlangıç nereye konulursa, bütün açıklama oradan hareket eder. Bu nedenle felsefede başlangıç, sıradan bir ilk nokta değil, düşünceyi yöneten ilk kabuldür.

Platon’da Başlangıç: İdea, İyi ve Kozmosun Düzeni

Platon’da başlangıç sorusu iki ayrı düzeyde düşünülmelidir. Birincisi ontolojik düzeydir: Görünür dünya değişir, oluşur, bozulur; fakat onun anlamı değişmeyen idealarla ilişkilidir. Bu nedenle Platon için hakiki başlangıç, duyusal dünyanın içinde aranmaz. Duyusal şeyler gelip geçicidir; onların ölçüsü, modeli ve hakikati idealar alanındadır. Bir güzel nesnenin başlangıcı, onun maddi oluşumunda değil, güzelliğe katılmasındadır. Bir adil davranışın anlamı, yalnızca o davranışın tarihsel anında değil, adalet ideasıyla ilişkisindedir.

Bu çizginin en yüksek noktasında İyi ideası bulunur. Devlet’te Platon, İyi’yi yalnızca ahlaki bir değer olarak değil, bilginin ve varlığın en yüksek ilkesi olarak kurar. İyi, bilinen şeylere bilinebilirlik, bilen zihne de bilme gücü verir. Bu anlamda Platon’da başlangıç, maddi bir ilk an değil, bütün bilginin ve varlığın kendisine yöneldiği en yüksek ilkedir. Diyalektik de varsayımlardan hareket eder ama onlarda kalmaz; varsayımları aşarak koşulsuz ilkeye yükselmeye çalışır. Bu nedenle Platon’da felsefi başlangıç, duyuların verdiği ilk izlenim değil, aklın yöneldiği ilkedir.

İkinci düzey ise Timaios’ta görülen kozmolojik düzeydir. Burada Platon, evrenin oluşumunu demiurgos figürüyle anlatır. Demiurgos, evreni yoktan yaratmaz; düzensiz olanı, ideaların ölçüsüne bakarak düzene sokar. Bu nedenle Platon’un kozmolojisinde başlangıç, mutlak yokluktan varlığa geçiş değildir. Başlangıç, kaotik olanın kosmosa, yani düzenli ve güzel bir bütüne dönüştürülmesidir. Zaman da bu düzenlemeyle birlikte anlam kazanır; zaman, ebediyetin hareketli imgesi olarak göksel düzenle beraber düşünülür.

Burada çok önemli bir ayrım vardır: Platon’da başlangıç, modern anlamda “evrenin ilk saniyesi” gibi düşünülmez. Başlangıç, düzensizliğin ölçüye, çokluğun düzene, oluşun ideaya bağlanmasıdır. Evrenin hakikati, evrenin kronolojik başında değil, onun örnek aldığı değişmez düzendedir. Platon için başlangıç, görünür dünyanın gerisindeki modeldir.

Aristoteles’te Başlangıç: Neden, Hareket ve İlk Hareket Ettirici

Aristoteles’te başlangıç sorusu daha sistematik bir hâl alır. Aristoteles için bir şeyi bilmek, onun nedenlerini bilmektir. Bu nedenle başlangıç, yalnızca ilk olay değil, açıklamanın dayandığı ilk nedendir. Aristoteles dört neden öğretisiyle bunu açar: maddi neden, formel neden, fail neden ve ereksel neden. Bir şeyin başlangıcını anlamak için onun hangi maddeden oluştuğunu, hangi biçime sahip olduğunu, kim ya da ne tarafından meydana getirildiğini ve hangi ereğe yöneldiğini bilmek gerekir.

Aristoteles’te evrenin başlangıcı meselesi Platon’dan farklıdır. Aristoteles evreni zamansal olarak başlamış bir şey gibi düşünmez. Ona göre hareket ezelidir; zaman da hareketin sayısı olduğu için zamanın mutlak bir başlangıcından söz etmek güçtür. Eğer zaman varsa hareket vardır; hareket varsa değişim vardır. Fakat hareketin kendisi açıklanmak zorundadır. Buradan Aristoteles’in meşhur hareket etmeyen hareket ettirici fikrine geçilir.

Hareket etmeyen hareket ettirici, evreni zaman içinde başlatan bir yaratıcı değildir. Aristoteles’in Tanrı’sı, dünyayı bir anda yoktan var eden bir irade olarak düşünülmez. O, hareketin nihai ilkesidir; kendisi hareket etmeden hareket ettirir. Bunu mekanik bir itme gibi değil, ereksel bir çekim gibi anlamak gerekir. Sevilen şeyin seveni kendisine çekmesi gibi, en yetkin varlık da hareketi kendisine yönelterek mümkün kılar. Aristoteles’in Tanrı’sı saf edimdir; onda eksiklik, potansiyel, değişme ve oluş yoktur. Bu yüzden hareketin kaynağıdır ama kendisi hareket etmez.

Bu nokta başlangıç düşüncesi açısından çok önemlidir. Aristoteles’te başlangıç, zamansal bir “ilk an” değildir; metafizik bir “ilk ilke”dir. Evrenin geçmişte bir noktada başlamış olması gerekmez. Fakat hareketin, düzenin ve erekselliğin açıklanması için değişmeyen, saf edim olan bir ilkeye ihtiyaç vardır. Böylece Aristoteles başlangıcı tarihin başına değil, varlığın açıklama düzeninin tepesine yerleştirir.

Yaratılış ve Ezelilik Tartışması

Platon ve Aristoteles’ten sonra başlangıç sorusu, özellikle yaratılış ve ezelilik tartışmaları içinde büyür. Eğer evrenin bir başlangıcı varsa, bu başlangıç Tanrı’nın yaratıcı fiiliyle mi açıklanmalıdır? Eğer evrenin başlangıcı yoksa, Tanrı ile evren arasındaki ilişki nasıl kurulmalıdır? Tanrı evreni zaman içinde mi yaratır, yoksa evren ezelî biçimde Tanrı’ya mı bağlıdır?

Hristiyan düşüncesinde Augustinus, başlangıç sorununu zaman meselesiyle birlikte düşünür. Tanrı dünyayı zamanın içinde yaratmış değildir; zaman da yaratılmış düzenle birlikte ortaya çıkar. Bu yüzden “Tanrı evreni yaratmadan önce ne yapıyordu?” sorusu yanıltıcıdır. Çünkü “önce” demek zaten zamanı varsayar. Eğer zaman yaratılmışsa, yaratılıştan önce zamansal bir “önce” düşünülemez. Böylece başlangıç, zamanın içinde bir olay olmaktan çıkar; zamanın kendisinin de başlangıcı olan yaratıcı fiile bağlanır.

İslam felsefesinde ve kelâmda da bu mesele merkezi bir tartışmadır. Fârâbî ve İbn Sînâ çizgisinde Tanrı zorunlu varlık olarak düşünülür; mümkün varlıklar varlıklarını ondan alır. Bu çizgide evrenin Tanrı’ya bağımlılığı zamansal bir sonradanlıkla değil, ontolojik bir bağımlılıkla açıklanır. Evren, Tanrı karşısında bağımsız değildir; fakat bu bağımlılık basitçe “bir tarihte başladı” biçiminde kurulmaz. Gazzâlî ise filozofların evrenin ezeliliği fikrine karşı çıkarak yaratılışı ve Tanrı’nın iradesini savunur. İbn Rüşd ise Aristotelesçi çizgiyi koruyarak ezelilik fikrinin Tanrı’yı dışlamadığını, tersine evrenin sürekli olarak Tanrısal ilkeye bağlı düşünülebileceğini savunur.

Bu tartışma, başlangıç kavramının ne kadar karmaşık olduğunu gösterir. Bir düşünür için başlangıç zamansal yaratılıştır; başka biri için ontolojik bağımlılıktır; bir başkası için hareketin nihai ilkesidir; bir başkası için düzen verici akıldır. Aynı “başlangıç” kelimesi altında farklı metafizik rejimler bulunur.

Kant’ta Başlangıcın Sınırı: Dünya Başladı mı, Başlamadı mı?

Modern felsefede Kant, başlangıç sorununu insan aklının sınırları açısından yeniden ele alır. Saf Aklın Eleştirisi’nde dünya hakkında iki karşıt iddia ortaya çıkar: Birinci iddiaya göre dünyanın zamanda bir başlangıcı vardır; ikinci iddiaya göre dünyanın zamanda bir başlangıcı yoktur, dünya geçmişe doğru sonsuzdur. Kant bu karşıtlığı antinomi olarak kurar. Yani akıl, dünyayı bir bütün olarak düşündüğünde hem başlangıçlı hem başlangıçsız dünya fikrini savunacak gerekçeler üretebilir.

Kant’ın önemi şuradadır: Başlangıç sorusunu doğrudan kozmolojik bir bilgi sorusu olarak çözmeye çalışmaz; önce insan aklının bu soruyu hangi sınırlar içinde sorabildiğini inceler. Dünya bize deneyim içinde parça parça verilir; fakat akıl dünyayı tamamlanmış bir bütün olarak kavramak ister. Başlangıç sorunu bu gerilimden doğar. Biz dünyanın tamamına dışarıdan bakamayız; yine de onun bir başı olup olmadığını sormaktan vazgeçmeyiz.

Bu nedenle Kant’ta başlangıç sorusu, aklın hem zorunlu hem de tehlikeli sorularından biridir. İnsan aklı mutlak başlangıcı bilmek ister; fakat deneyimin sınırlarını aştığında kendi kavramlarının tuzağına düşer. Böylece başlangıç, yalnızca evrenin sorunu değil, insan aklının kendi sınırını fark ettiği yer hâline gelir.

Kadim Olan: Başlangıcı Olmayan mı, Başlangıcı Bilinemeyen mi?

Başlangıç tartışması “kadim” kavramıyla daha da derinleşir. Kadim, yalnızca eski demek değildir. Eski olanın tarihi olabilir; kadim olan ise başlangıcı tayin edilemeyen ya da başlangıcı düşüncenin erişemeyeceği kadar geriye çekilen şeydir. Bu nedenle kadimlik, kronolojik yaşlılıktan çok metafizik bir derinlik taşır.

Aristotelesçi anlamda evren kadimdir; çünkü onun zamansal bir başlangıcı yoktur. Tanrı ise daha yüksek anlamda kadimdir; çünkü değişmez, oluşmaz, bozulmaz, saf edim olarak düşünülür. Platon’da idealar da zamansal varlıklar değildir; onlar meydana gelmez, yok olmaz, oluş dünyasının değişkenliğine tabi değildir. Bu bakımdan kadim olan, zamanın içinde eskimiş şey değil, zamanın aşındırıcı akışına tabi olmayan ilkedir.

Kadim Anadolu bilgeliği ifadesi de burada daha dikkatli anlaşılmalıdır. Bu ifade, yalnızca Anadolu’da çok eski sözler bulunduğu anlamına gelmez. Daha derinde, insanın başlangıç, varlık, ölüm, arzu, akıl, ölçü, hayret ve hakikat karşısında geliştirdiği tecrübenin belirli bir tarihle sınırlanamamasını ifade eder. Kadim olan, başlangıcını gösteremediğimiz için değersizleşmez; tersine, insan varoluşunun sürekli geri döndüğü temel sorularla ilişkili olduğu için derinleşir.

Sonuç: Başlangıç, İlk An Değil İlk İlkedir

Felsefe tarihinde başlangıç sorusu hiçbir zaman yalnızca “ilk ne zaman oldu?” sorusu değildir. Thales’te su, Anaksimandros’ta apeiron, Platon’da idea ve İyi, Timaios’ta demiurgosun verdiği kozmik düzen, Aristoteles’te ilk neden ve hareket etmeyen hareket ettirici, Augustinus’ta zamanla birlikte yaratılış, İbn Sînâ’da zorunlu varlığa ontolojik bağımlılık, Gazzâlî’de Tanrı’nın iradesiyle yaratma, Kant’ta ise aklın sınırlarını açığa çıkaran antinomi: Bütün bu örnekler başlangıcın tek anlamlı olmadığını gösterir.

Bu nedenle “başlangıç bir varsayımdır” cümlesi, felsefi olarak daha dikkatli anlaşılmalıdır. Başlangıç keyfî bir uydurma değildir; düşüncenin kendisine dayanak yaptığı ilk kabuldür. Her felsefe bir yerden başlar; fakat başladığı yer, onun dünyayı nasıl anlayacağını belirler. Başlangıç madde olarak seçilirse dünya madde üzerinden açıklanır; idea olarak seçilirse görünür olan ideaya bağlanır; hareket olarak seçilirse ilk hareket ettirici aranır; yaratılış olarak seçilirse Tanrı’nın iradesi merkeze alınır; aklın sınırı olarak seçilirse başlangıç sorusu insan bilgisinin imkânlarıyla birlikte düşünülür.

Başlangıç bu yüzden yalnızca geçmişte kalan bir ilk nokta değildir. Başlangıç, düşüncenin bugün hâlâ yaslandığı ilkedir. Bir şeyi nereden başlattığımız, onu nasıl anladığımızı belirler. Felsefe de tam burada başlar: Başlangıcı doğal, kendiliğinden ve tartışmasız kabul etmek yerine, onun hangi ilkeye, hangi varsayıma ve hangi metafizik düzene dayandığını sormakla.