Chungking Ekspresi / Chungking Express — Wong Kar-wai (1994)

Yönetmen ve Bağlam

Wong Kar-wai’nin 1994 tarihli Chungking Express filmi, iki ayrı ama gevşek biçimde birbirine değen hikâye kurar: ilki Cop 223 ile sarı peruklu gizemli kadının, ikincisi ise Cop 663 ile Faye’nin hattıdır. Filmde Takeshi Kaneshiro, Brigitte Lin, Tony Leung Chiu-wai ve Faye Wong başroldedir. Criterion’un da vurguladığı gibi bu film, Wong Kar-wai’yi uluslararası ölçekte belirginleştiren temel yapımlardan biridir.

Filmin Tanıtımı ve Kompozisyon

Film, klasik bir aşk anlatısı kurmaz; daha çok şehir içinde birbirine değip kaybolan yalnızlıkları yan yana getirir. İlk hikâye Chungking Mansions çevresinde, ikinci hikâye ise Midnight Express adlı atıştırmalık dükkânı etrafında açılır. Böylece film, Hong Kong’u yalnız bir arka plan olarak değil, hız, tesadüf, tüketim ve geçicilik üreten canlı bir dolaşım alanı olarak kurar. İki polis de terk edilmiştir; iki kadın da doğrudan ele geçirilemeyen, kaygan figürler olarak görünür.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik

İlk düzeyde gördüğümüz şey, gece sokakları, yürüyen kalabalıklar, neon ışıkları, dar koridorlar, fast-food tezgâhı, ananas konserveleri, yağmurluk, güneş gözlüğü, peruk, polis üniforması ve sürekli yer değiştiren bedenlerdir. Cop 223 ayrılığı takıntılı biçimde tarihe ve nesneye bağlar; Cop 663 ise gündelik eşyalara konuşur gibi yaklaşır. Faye ise başkalarının alanına sessizce sızan, dükkân ile ev arasında hareket eden bir figür olarak görünür. Film ilk bakışta hafif, hızlı ve parçalıdır.

İkonografik

Bu düzeyde ananas konservesi, Midnight Express, sarı peruk, uçak bileti, sabun, havlu ve ev içindeki küçük nesneler belirgin işaretlere dönüşür. İlk hikâyede sarı peruklu kadın suç, kaçış ve yapay kimlik duygusunu taşır. İkinci hikâyede Faye’nin Cop 663’ün evine gizlice girip eşyaların yerini değiştirmesi, aşkın doğrudan itirafla değil, mekâna sızarak kurulmasını sağlar. Wong Kar-wai burada polisiye, romantik komedi ve şehir melodramını aynı yüzeyde bir araya getirir; ama hiçbirini tam bir türe kapatmaz.

İkonolojik

En derin düzeyde Chungking Express, modern şehir hayatında duygunun nasıl parçalı ve gecikmeli yaşandığını gösterir. Burada aşk, kalıcı birliktelikten çok, zamanlaması bozuk karşılaşmalar biçiminde görünür. Karakterler birbirini bulur, ama hep eksik bir anda bulur. Hong Kong’un dar ve yoğun mekansal düzeni de bu duyguyu güçlendirir: herkes birbirine yakındır, ama iç dünyalar yine de uzaktır. Film böylece kent modernliğini yalnız hız olarak değil, bağ kurmayı zorlaştıran bir ritim olarak düşünür.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Film, karakterleri sabit psikolojik portrelere dönüştürmez. Cop 223 çocukça, takıntılı ve duygusal olarak dağınıktır; ama aynı zamanda komik ve kırılgandır. Sarı peruklu kadın güçlü görünür; yine de onun da yorgun ve yalnız bir tarafı vardır. Cop 663 daha sessizdir; Faye ise ne yalnızca neşeli bir “quirky” kadın figürüdür ne de basit bir aşk nesnesi. Wong Kar-wai, bu karakterleri tam açıklamak yerine, geçici haller içinde gösterir. Bu yüzden temsil burada akışkandır; karakterler kesin kimlikler değil, anlık duygusal yoğunluklar olarak belirir.

Bakış: Filmde bakış çok hareketlidir. İlk hikâyede Cop 223, sarı peruklu kadına bakar; ama onu gerçekten tanımaz. İkinci hikâyede Faye, Cop 663’e doğrudan yaklaşmak yerine onun evine, eşyalarına ve gündelik ritmine bakar. Kamera da bu bakış rejimine katılır: yüzleri sever, ama onları tam sabitlemez. Hızlanan ve yavaşlayan çekimler, bakışın sürekliliğini bozar. Böylece film, şehirde bakmanın her zaman anlamak anlamına gelmediğini gösterir. Yakınlık vardır, ama açıklık yoktur.

Boşluk: İki hikâye birbirine değse de tam birleşmez. Karakterlerin geçmişleri bütünüyle açılmaz. Sarı peruklu kadının hayatı, Faye’nin duygularının son sınırı ya da Cop 663’ün iç kırılması tam açıklanmaz. Bu boşluk, eksiklik değil, filmin temel biçimidir. Wong Kar-wai anlatıyı kapatmak istemez; aşkın ve yalnızlığın çoğu zaman yarım kaldığını kabul eder. Bu yüzden film hafızada olaylardan çok, ritim ve duygu hâlinde kalır.

Stil-Tip-Sembol

Stil: Chungking Expressin stili, Wong Kar-wai sinemasının en tanınabilir yönlerinden birini erken ve güçlü biçimde ortaya koyar. Christopher Doyle ve Andrew Lau’nun görüntü çalışması, neonlu geceleri, dar iç mekânları ve hız duygusunu görsel olarak taşır. Filmde pop şarkılarının tekrar kullanımı da önemlidir; özellikle müzik, duyguyu açıklamaktan çok ritme dönüştürür. Stil burada yalnız süs değildir; karakterlerin parçalı ruh hâlini taşıyan ana yapıdır.

Tip: Cop 223 terk edilmiş ama hâlâ çocukça umut taşıyan erkek tipidir. Cop 663 daha içe dönük, daha sessiz bir yalnızlık tipini taşır. Sarı peruklu kadın suç dünyasının içinden gelen noir figürünü çağırır; Faye ise şehir içi arzunun hafif ama müdahaleci yüzü olur. Ancak film bu tipleri kalıplaştırmaz; her biri türden gelir, ama türün dışına sızar.

Sembol: Ananas konservesi filmin en açık sembollerinden biridir; son kullanma tarihiyle birlikte aşkın da zamana bağlanmasını düşündürür. Midnight Express, geçici karşılaşmaların düğüm noktasıdır. Sarı peruk yapay kimlik ve görünür maske duygusunu taşır. Ev içindeki sabun, havlu, oyuncak ve küçük eşyalar ise ikinci hikâyede duygusal dönüşümün sessiz işaretlerine dönüşür. Wong Kar-wai burada büyük semboller yerine gündelik nesneleri duygunun taşıyıcısı yapar.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Chungking Express, Hong Kong Yeni Dalgası sonrasında gelişen modern şehir melodramı ile auteur sinemasının kesişiminde duran bir film. Polisiye, romantik komedi ve lirik şehir filmi tonlarını birlikte taşır; ama en güçlü yanı, bunları parçalı modern hayatın ritmi içinde eritmesidir.

Sonuç

Chungking Express, iki aşk hikâyesi anlatır; ama asıl olarak zamanlaması bozuk duyguların filmidir. Wong Kar-wai burada aşkı büyük itiraflarla değil, tekrar eden şarkılar, küçük nesneler, gece yürüyüşleri ve kısa bakışlarla kurar. Bu yüzden film bittiğinde geriye tamamlanmış bir hikâye değil, şehrin içinde asılı kalmış bir arzu duygusu kalır.

Künye & Eser Altı

Künye: Chungking Ekspresi / Chungking Express / Yönetmen ve senaryo: Wong Kar-wai, 1994, Hong Kong, Kantonca/Mandarin, 98 dk. Başrollerde Brigitte Lin, Takeshi Kaneshiro, Tony Leung Chiu-wai ve Faye Wong yer alır.