Descartes ve Cogito’nun İnşası: Düşüncenin Mutlak Temeli -3-

Modern Felsefe: Kurucu Filozoflar ve Sistematik Çözümlemeler

I. GİRİŞ: DESCARTES’IN FELSEFEDEKİ RADİKAL KONUMU

Modern felsefe tarihi, çok büyük ölçüde René Descartes’ın (1596–1650) açtığı problematikler etrafında şekillenmiştir. Descartes, hem epistemolojide kesinlik arayışının, hem de metafizikte töz düşüncesinin merkezine yerleşir. Ortaçağ felsefesinin skolastik geleneklerinden sıyrılarak yeni bir düşünme tarzı kurma çabasında, felsefeyi sarsılmaz bir temele oturtmak istemiştir. Bu temel yalnızca teolojik değil; aklın kendisinden doğan kesin, kuşku götürmeyen bir ilkedir. İşte Descartes’ın felsefesi, tam da bu arayışın ürünüdür.

Meditationes de Prima Philosophia (İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar), Descartes’ın sisteminin ana kaynağıdır. Descartes burada, düşüncenin ve varlığın kesin temelini kurmaya çalışırken, epistemolojik kesinlik arayışını ontolojik bir sistemle bütünleştirir. Onun düşüncesinde metodolojik şüphe, Cogito formülü, Tanrı’nın garantörlüğü ve zihin-beden düalizmi birbirini kuran bir zincir hâlinde işler.

II. METODOLOJİK ŞÜPHE: BİLGİNİN ARINDIRILMASI

Descartes’ın sistemi, her şeyden önce şüpheyle başlar. Ancak bu, sıradan bir kuşkuculuk değildir. Descartes, metodolojik şüphe dediği özel bir araç geliştirir. Buradaki amaç, şüphe edilmesi mümkün olan her şeyi geçici olarak askıya alıp, şüphe edilemeyen kesin bilgiye ulaşmaktır.

Bu yöntemde önce duyuların aldatıcılığına dikkat çeker. Duyular zaman zaman yanıltıcı olduğuna göre, duyulara dayalı bilgi mutlak kesinliğe sahip değildir. Ardından rüya argümanını gündeme getirir: Rüyada olduğumuzu sanmadan uyanık olduğumuzdan nasıl emin olabiliriz? Bu da duyusal deneyimi temel alan bilginin tümünü şüphe altına alır.

Daha da radikal bir şekilde Descartes, kötü cin (genius malignus) hipotezini ortaya atar: Belki de her şeyde bizi yanıltan, düşüncelerimizi manipüle eden bir varlık vardır. Böylelikle yalnızca dış dünyayı değil, matematik ve mantık ilkelerini bile geçici olarak askıya alır.

Ancak şüphe ettikçe bir şey fark eder: Şüphe etmek, düşünmek demektir ve düşünmek için var olmak gerekir.

III. COGITO ERGO SUM: DÜŞÜNEN ÖZNENİN KURULUŞU

Bu radikal şüphe sürecinde Descartes, düşüncenin ilk mutlak kesinliğine ulaşır: “Cogito, ergo sum” — Düşünüyorum, öyleyse varım.

Bu ifade, varoluşun en temel, kuşkuya yer bırakmayan ilkesidir. Çünkü şüphe etmek bile bir düşünce eylemi olduğuna göre, düşünce sürecinin varlığı kuşku götürmez. İşte Descartes, tüm bilgisini ve felsefi sistemini bu kesin temel üzerine kurar.

Bu noktada özne, kendini yalnızca zihinsel etkinliği yoluyla bilir. Varlığın ilk kesinliği, dış dünya, beden ya da duyular değil; bizzat düşünmenin kendisidir. Böylelikle Descartes, modern felsefede özne merkezli epistemolojinin ve metafiziğin kurucusu olur.

IV. ZİHİN-BEDEN DÜALİZMİ: TÖZLERİN İKİLİĞİ

Cogito, yalnızca düşüncenin kesinliğiyle kurulmuş olsa da Descartes’ın sistemi burada sona ermez. O, dış dünyayı, maddeyi ve Tanrı’yı da sistemine dâhil eder. Burada devreye töz kavramı girer.

Descartes’a göre töz, var olmak için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan varlıktır. Ancak mutlak anlamda yalnızca Tanrı böyle bir tözdür. Tanrı dışındaki tüm varlıklar, Tanrı’nın yaratımı oldukları için göreli tözlerdir.

İnsanı oluşturan iki töz vardır:

• Res cogitans (düşünen töz): Zihinsel, uzamdan bağımsız düşünme etkinliği.
• Res extensa (uzamlı töz): Mekânda yer kaplayan, fiziksel maddi varlık.

Bu ayrım, Descartes’ın zihin-beden düalizminin temelidir. Zihin ve beden birbirinden ayrı varlık türleridir ve ancak Tanrı’nın düzeni içinde bir arada bulunurlar.

V. TANRI KAVRAMI: METAFİZİK GARANTÖR

Descartes’ın felsefesi, yalnızca özneye dayanmaz; bu öznenin bilgi ve varlık güvenliğini sağlayan bir ontolojik dayanak kurması gerekir. Bu nedenle Tanrı kavramı sistemin merkezine yerleşir.

Tanrı’nın varlığı, Descartes için iki temel işleve sahiptir:

1. Bilginin garantörüdür: Dış dünyanın varlığı ve bilgimizin doğruluğu, bizi yanıltmayacak mutlak iyi ve mükemmel bir Tanrı’nın varlığı sayesinde güvence altına alınır.
2. Tüm tözlerin kaynağıdır: Hem res cogitans hem res extensa Tanrı’nın yaratımıdır.

Tanrı’nın varlığı, doğrudan ontolojik argümanla temellendirilir: Mükemmel bir varlık fikrini taşıyor olmamız, bu varlığın gerçekten mevcut olduğunu gösterir; çünkü eksiksiz mükemmellik ancak varoluşla mümkündür.

VI. BİLİNÇ VE BİLGİ: AKLIN İÇ KAPASİTESİ

Descartes’ın bilgi anlayışında akıl, en temel bilişsel yetidir. Duyular, her zaman şüpheye açık olduğundan, kesin bilgi yalnızca aklın açık ve seçik kavrayışına dayanır. Clara et distincta perceptio (açık ve seçik kavrayış), bilginin kesinlik kriteridir.

Açık ve seçik kavrayış, zihnin bir düşünceyi doğrudan ve kuşkuya yer bırakmaksızın kavraması demektir. Matematiksel bilgi buna örnek teşkil eder: 2 + 2 = 4 bilgisi, hiçbir dış doğrulamaya gerek duymaksızın aklın içinde mutlak kesinlik taşır. Descartes’a göre felsefi bilgi de böyle olmalıdır.

VII. RUH-BEDEN ETKİLEŞİMİ VE PINNAL BEZİ PROBLEMİ

Descartes’ın sisteminde ruh ve beden iki farklı töz olduğundan, aralarındaki etkileşim problemi ortaya çıkar: Birbirinden bağımsız olan bu iki töz nasıl ilişki kurar?

Descartes bu soruya tam anlamıyla sistematik bir çözüm getirememiştir. Ancak insan beyninde yer alan epifiz bezi (pineal gland) üzerinden zihin-beden etkileşiminin gerçekleştiğini öne sürer. Fakat bu açıklama daha sonra eleştirilerin odak noktası olur. Zihin-beden problemi, Descartes sonrası felsefede uzun süre tartışılmaya devam eder.

VIII. DESCARTES’IN MODERN FELSEFEDEKİ KÖKTEN ROLÜ

Descartes yalnızca epistemolojik kesinlik arayışının değil; modern özne felsefesinin, modern bilim anlayışının ve töz problematiğinin de kurucusudur. Onun açtığı düşünsel yol, hem rasyonalist gelenekte Leibniz ve Spinoza’yı; hem de eleştirel felsefede Kant’ı ve varoluşçu gelenekte Sartre ve Merleau-Ponty’yi etkileyen uzun bir düşünce hattını başlatmıştır.

KAVRAMSAL TABLO

TÜRKÇEDE TERMİNOLOJİK NETLİK

SONUÇ: DESCARTES’IN FELSEFİ SİSTEMİNDE ÖZNENİN KÖKENİ

Descartes’ın düşüncesi, modern felsefede bilginin, öznenin ve tözün köklü bir şekilde yeniden tanımlanmasının başlangıç noktasıdır. Metodolojik şüphe yoluyla dış dünyanın tüm verilerini geçici olarak askıya alırken, düşüncenin kendisini kesin ve sarsılmaz bir temel olarak ortaya koyar. Bu, modern özne merkezli epistemolojinin doğuş anıdır.

Descartes’ın Cogito formülü, düşünmenin varlığın temel garantisi olduğu fikrini kurar. Ancak sistem burada bitmez; Tanrı kavramı, hem varoluşun kaynağı, hem de bilginin doğruluğunu teminat altına alan metafizik bir garantör olarak devreye girer. Zihin ve beden arasındaki düalizm, sonraki felsefi tartışmaların temel çatışma alanlarından biri haline gelirken, Descartes’ın akla verdiği mutlak yetki, modern rasyonalizmin ve analitik kesinlik arayışının önünü açmıştır.

Bu yönüyle Descartes, yalnızca modern felsefenin başlangıcında değil; onun tüm sonraki gelişim hatlarında etkisini sürdüren merkezi bir kurucu figür olarak yerini alır.