Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı: Marx’ın 1859 Eşiği

Önsözün gölgesinde kalan ama onsuz anlaşılamayan kitap

Karl Marx’ın 1859’da yayımladığı Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, çoğu zaman yalnızca ünlü önsözüyle hatırlanır. Oysa bu eser, Marx’ın ekonomi politik eleştirisinin ilk ciddi yayımlanmış halkasıdır ve kendi planı içinde daha büyük bir çalışmanın başlangıcı olarak düşünülmüştür. Marx, kitabın önsözünde ilk kitabın ilk kısmının “meta”, “para ya da basit dolaşım” ve “genel olarak sermaye” başlıklarını içereceğini söyler; fakat 1859’da yayımlanan bölüm yalnızca ilk iki başlığı, yani meta ile para çözümlemesini kapsar. Daha sonra Kapital bu hattı çok daha kapsamlı biçimde sürdürecektir.

Bu yüzden 1859 kitabını ne yalnızca kısa bir önsöz ne de Kapital öncesi zayıf bir taslak saymak gerekir. Tam tersine, Grundrisse’de henüz dağınık ve deneysel halde duran kavramlar burada ilk kez ölçülü, kamusal ve sistemli bir biçim alır. Marx’ın sonraki büyük eserine geçiş için bu metin bir köprü işlevi görür; ama yalnızca köprü olmakla kalmaz, meta ve para biçimlerini çözümleyişiyle kendi başına da güçlü bir kurucu metin haline gelir.

1859 önsözü: tarihin kısa ama yoğun formülü

Kitabın en meşhur kısmı olan önsözde Marx, kendi düşünsel gelişiminin kısa bir bilançosunu verir ve toplumların nasıl anlaşılması gerektiğine dair yoğun bir çerçeve kurar. Buradaki temel sav, insanların maddi hayatlarını üretirken birbirleriyle belirli üretim ilişkilerine girdiği, bu ilişkilerin toplamının toplumun ekonomik yapısını oluşturduğu ve hukuk, siyaset ile çeşitli bilinç biçimlerinin bu zemin üzerinde yükseldiğidir. Aynı pasajda Marx, maddi üretici güçlerin gelişiminin bir noktada mevcut üretim ilişkileriyle çatışmaya girdiğini, bunun da bir toplumsal dönüşüm dönemini açtığını belirtir. Bu yüzden 1859 önsözü, tarihsel materyalizmin en yoğun klasik formülasyonu olarak görülür.

Ama bu önsözü kaba bir altyapı-üstyapı şemasına indirgemek doğru değildir. Marx burada ekonominin tek başına her şeyi mekanik biçimde belirlediğini söylemez; daha çok, toplumsal hayatın maddi üretim örgüsünün diğer biçimlerin anlaşılması için temel ağırlık taşıdığını kurar. Stanford Encyclopedia of Philosophy de Marx’ın tarih teorisinin sıklıkla bu önsözden çıkarıldığını, fakat bunun yorumunda ciddi tartışmalar bulunduğunu vurgular. Yani metin çok güçlüdür; ama onu mekanik determinizm diye okumak, hem Marx’ın yöntemini hem de toplumsal ilişkilerin karmaşıklığını düzleştirir.

Önsözün bu kadar etkili olmasının nedeni, tarihi yalnız fikirlerin ya da büyük kişilerin yürüyüşü olarak değil, insanların hayatlarını üretme biçimlerinin tarihi olarak kurmasıdır. Antik, feodal ve burjuva toplum biçimlerini bu yüzden yalnız siyasal rejimler olarak değil, üretim tarzları olarak düşünmek gerekir. Burjuva toplum da böylece insanlığın doğal son hali değil, tarihsel olarak belirli ve çelişkili bir aşama haline gelir. Bu bakış, kitabın geri kalan meta ve para analizini de aydınlatır; çünkü Marx için ekonomik kategoriler, tarihin dışındaki teknik araçlar değil, belirli bir toplum biçiminin ilişkisel ifadeleridir.

Meta: kapitalist toplumun en küçük ama en yoğun biçimi

Kitabın ilk büyük bölümü olan “Meta”, Marx’ın daha sonra Kapital’in açılışında geliştireceği çözümlemenin ilk yayımlanmış biçimidir. Marx burada burjuva toplumun zenginliğinin ilk bakışta “muazzam bir meta birikimi” olarak göründüğünü söyler ve tek tek metayı bu toplumun temel hücresi gibi ele alır. Meta, onda basitçe bir eşya değildir; iki yönlü bir yapıdır: bir yandan kullanım değeri taşır, yani belirli bir ihtiyacı karşılar; öte yandan değişim değeri taşır, yani diğer metalarla belirli oranlarda değişilebilir. Marx’ın kritik hamlesi tam burada başlar: kullanım değeri ile değişim değeri aynı şey değildir ve metanın toplumsal sırrı da bu ayrımda yatar.

Meta analizinin gücü, değeri şeylerin doğal özelliği olarak değil, toplumsal emek ilişkisinin biçimi olarak düşünmesindedir. Marx’a göre metaların değişim değerleri birbirleriyle değiştirilebilir oldukları ölçüde ortak bir şeye dayanır; bu ortaklık da onların belirli bir soyut insan emeği miktarının ürünü olmalarıdır. Burada önemli olan, somut emeklerin bütün farklılıklarının piyasada silinerek toplumsal olarak eşitlenmiş emek zamanı biçiminde görünmesidir. Yani değer, doğrudan maddi şeylerin içinde duran fiziksel bir nitelik değil; belirli bir toplumsal düzen içinde emeklerin birbirine nasıl eşitlendiğini gösteren tarihsel bir biçimdir.

Bu nokta, 1859 kitabının neden hâlâ önemli olduğunu açıklar. Marx, metayı yalnız ekonomik bir birim gibi çözümlemez; kapitalist toplumun en sıradan görünen nesnesinin içinde tarihsel bir toplumsal ilişkiyi okur. Böylece meta, alışverişe çıkan tekil eşya olmaktan çıkar; insan emeklerinin birbirine dolaylı, soyut ve piyasa aracılı biçimde bağlandığı bir toplumsallığın ifadesi haline gelir. Kapital’de daha ünlü hale gelecek meta çözümlemesinin çekirdeği burada atılmıştır.

Para: yalnız araç değil, değerin biçimi

Kitabın ikinci büyük bölümü “Para ya da Basit Dolaşım” başlığını taşır ve burada Marx, parayı yalnız alışverişi kolaylaştıran pratik bir araç olarak değil, meta dünyasının kendi iç gelişiminden çıkan zorunlu bir biçim olarak çözümler. İçindekiler tablosunda da görüldüğü gibi Marx parayı “değer ölçüsü”, “dolaşım aracı”, “istif”, “ödeme aracı” ve “dünya parası” gibi farklı işlevler altında inceler. Bu düzen bile tek başına önemli bir şey söyler: para, tek işlevli bir nesne değildir; meta dünyasının genişlemesiyle çoğalan ve karmaşıklaşan bir toplumsal biçimdir.

Marx için para, metaların değişim ilişkilerinin dışsal bir eklentisi değildir. Tersine, metaların evrensel eşdeğer biçimini temsil eden, yani değerin kendi bağımsız görünümüne kavuştuğu biçimdir. Meta değişimi yaygınlaştıkça, bütün metaların değerini ifade edeceği ayrıcalıklı bir meta gerekir; para tam da burada ortaya çıkar. Böylece para, yalnız mübadeleyi hızlandıran teknik bir kolaylık değil, metalar dünyasının toplumsal dilidir. Değer, para biçiminde kendi başına görünür hale gelir. Bu nedenle Marx’ın para analizi, iktisadi işlev listesinden ibaret değildir; para, toplumsal ilişkinin nesnel biçim kazanmış halidir.

Marx’ın para analizini güçlü kılan bir başka nokta da şudur: para dolaşımı, eşitlik ve serbest mübadele görünüşü üretirken aynı zamanda daha ileri toplumsal bağımlılıkların da zeminini hazırlar. Basit dolaşım alanında herkes meta sahibi ve değişim öznesi gibi görünür; ama bu görünüş, daha sonra sermaye ilişkisinin kurulacağı alanı da oluşturur. 1859 kitabı henüz “sermaye” başlığına geçmez, fakat para biçiminin taşıdığı potansiyeli açıkça hazırlar. Bu yüzden kitap, meta ile para analizinde durur gibi görünse de, aslında Kapital’in eşiğine kadar gelmiş olur.

Meta ile para arasındaki bağ neden bu kadar önemlidir?

Meta ile para bölümlerinin ayrı ayrı değil, birlikte okunması gerekir. Meta çözümlemesi değerin toplumsal formunu, para çözümlemesi ise bu formun bağımsız ifadesini verir. Başka bir deyişle, değer önce meta içinde çelişkili biçimde vardır; para ile birlikte kendi bağımsız ve evrensel görünümünü kazanır. Marx’ın ekonomi politik eleştirisi tam da bu geçişin içinde kurulur. Klasik iktisatçıların çoğu para, meta ve değeri teknik kategoriler gibi ele alırken Marx bunları toplumsal ilişkilerin birbirine eklemlenen biçimleri olarak düşünür. Böylece ekonomi politik, sayılar ve piyasalar bilimi olmaktan çıkıp toplumsal biçimlerin eleştirisine dönüşür.

Bu nedenle 1859 kitabı, yalnızca “ilk Marx ekonomi metni” olduğu için değil, kapitalist toplumun en sıradan görünen yüzeyine tarihsel bir derinlik kazandırdığı için önemlidir. Meta ve para, herkesin gündelik hayatta tanıdığı kategorilerdir; Marx’ın katkısı, tam da bu tanıdıklığın içindeki yabancılığı göstermesidir. İnsanlar metalar değiştirirken yalnız nesneleri değil, emeklerinin toplumsal biçimini de değiştirirler; para kullanırken yalnız aracı bir nesneye değil, kendi toplumsal bağlarının nesneleşmiş formuna temas ederler. 1859 metni bu bakışı ilk kez sıkı ve yayımlanmış biçimde kurar.

Sonuç

Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, şöhretini haklı olarak önsözünden alır; çünkü Marx’ın tarih anlayışını burada olağanüstü yoğunlukta buluruz. Ama kitabın gerçek ağırlığı, meta ve para çözümlemesinin bu tarih anlayışıyla birlikte düşünülmesinde yatar. Marx burada bir yandan üretim ilişkileri ile toplumsal biçimler arasındaki bağı kurar, öte yandan meta ile parayı kapitalist toplumun tarihsel kategorileri olarak çözümler. Böylece 1859 kitabı, yalnız Grundrisse’nin sıkılaştırılmış bir devamı değil, Kapital’in zorunlu eşiği haline gelir.

Filomythos için bu metnin asıl değeri de burada bulunur: Marx’ı yalnız büyük sonuçların yazarı olarak değil, toplumsal biçimlerin en sıradan görünen yüzeyinde tarihi ve çelişkiyi arayan bir düşünür olarak görmemizi sağlar. Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, kısa görünen ama içi son derece yoğun bir uğraktır; Marx’ın tarih anlayışı ile biçim eleştirisinin ilk kez aynı kitapta bu kadar sıkı biçimde birbirine bağlandığı eşiği temsil eder.