Mutluluk / Le Bonheur — Agnès Varda (1965)

Yönetmen ve Bağlam

Agnès Varda’nın Le Bonheur’u, yönetmenin üçüncü uzun metrajı ve ilk renkli kurmaca filmi olarak, Fransız Yeni Dalgası içindeki ayrıksı yerini iyice görünür kılar. Film 1965’te Berlin’de Gümüş Ayı “Extraordinary Jury Prize” aldı; bugün de Varda’nın en tartışmalı yapıtlarından biri olarak anılmayı sürdürüyor.

Filmin Tanıtımı ve Kompozisyon

Film, marangoz François, eşi Thérèse ve çocuklarının kusursuz görünen aile hayatını izler; bu düzen, François’nın bir posta memuru olan Émilie ile ilişki kurmasıyla çatallanır. Varda bu hikâyeyi melodram gibi değil, aldatıcı derecede parlak bir renk paleti ve Mozart eşliğinde kurar; böylece “mutluluk” duygusu ile onun ideolojik zemini arasına ince bir mesafe yerleştirir. 79–80 dakikalık bu kısa yapı, pastoral yüzeyi giderek huzursuz bir aile eleştirisine dönüştürür.

Panofsky’nin Üç Düzeyli Analizi

Ön-ikonografik düzeyde gördüğümüz şey basittir: güneşli piknikler, çiçekler, çocuklar, açık renk giysiler, sakin ev içleri ve bedensel rahatlık.
İkonografik düzeyde bunlar modern çekirdek aile saadetinin tanıdık işaretlerine dönüşür; doğa, sevgi ve gündelik emek aynı düzenin parçası gibi görünür.
İkonolojik düzeyde ise film, mutluluğun evrensel bir duygu değil, erkek merkezli bir bakış tarafından tanımlanan ve başkalarının sessizliği pahasına sürdürülen bir düzen olduğunu açığa çıkarır. Criterion’daki değerlendirme de filmin asıl sarsıcılığının tam burada, yani biçimin ürettiği çelişkide yattığını vurgular.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Film mutluluğu doğal bir yaşam hali gibi değil, kusursuzca paketlenmiş bir yüzey olarak temsil eder. Aile, sevgi ve gündelik düzen sanki kendiliğinden uyum içindeymiş gibi görünür; oysa bu uyum, Varda’nın kurduğu görsel kompozisyon sayesinde fazlasıyla düzenlenmiş, hatta yapaydır. Kasabanın ve aile mekânlarının katalog fotoğrafı gibi görünmesi bu yüzden önemlidir: temsil burada hakikati örten bir parlaklığa dönüşür.

Bakış: Filmin görünen merkezi François’dır; fakat Varda’nın amacı onu onaylamak değil, onun bakış rejimini görünür kılmaktır. François kendi arzusunu “hayatın çoğalması” gibi sunar; eşine ve sevgilisine dair sözleri sevgi dili taşısa da, bu dil aslında erkek ayrıcalığını doğal gösteren bir rasyonalizasyondur. Kadınların kendi iç seslerinin bastırılması da bu bakışın sonucudur.

Boşluk: Filmin en sert alanı, konuşulmayan yerde açılır. Thérèse’in kırılması uzun psikolojik açıklamalarla verilmez; sessizlik, eksiltme ve kadrajın soğukkanlılığıyla duyurulur. Böylece film, mutluluk söyleminin altındaki yokluğu görünür kılar: erkek için “devam eden hayat”, kadın için silinme ve yer değiştirme haline gelir. Ailenin daha sonra yeniden kurulabilmesi de tam bu boşluk sayesinde mümkündür.

Stil – Tip – Sembol

Stil: Varda’nın stili burada sıcaklıktan çok ironiktir. Renkler, çiçekler ve Mozart ilk anda huzur üretir; sonra aynı öğeler seyirciyi rahatsız etmeye başlar. Criterion’un da belirttiği gibi film, “aldatıcı derecede neşeli” bir paletle sadakat ve mutluluk fikirlerini sorgular; biçim, anlatının önüne geçmeden onun altını oyur.

Tip: François kaba bir despot değil, modern patriyarkanın yumuşak yüzüdür. Çalışkan, sevecen, çocuklarını seven bir adam olarak çizilir; fakat tam da bu normallik, onun kurduğu mutluluk tanımını daha ürkütücü kılar. Thérèse ve Émilie ise iki bütünüyle ayrı özne olmaktan çok, erkek mutluluğu çevresinde birbirinin yerine geçebilen iki konum gibi görünmeye başlar.

Sembol: Çiçekler, orman ve yaz ışığı filmin en belirgin sembolik dokusunu kurar. Bunlar romantik doğallığın işaretleri gibi görünse de, Varda onları masumiyetin değil, masumiyet dekorunun parçası haline getirir. Bu yüzden Le Bonheur’daki pastoral alan özgürleştirici değil; ideolojik olarak yatıştırıcıdır. Mozart da aynı biçimde duyguyu doğrulayan bir fon değil, görüntülerin altına yerleştirilen ince bir alay gibidir.

Sanat Akımı

Film en doğru biçimde Fransız Yeni Dalgası ve Sol Yaka duyarlığı içinde düşünülür; ama onu özgün kılan şey, biçimsel hafifliği feminist ve ideolojik bir eleştiriye çevirmesidir. Bu yüzden Le Bonheur, bir aile melodramından çok, aile normalliğinin görsel olarak sökülmesidir.

Sonuç

Mutluluk, adının vaat ettiği duyguya saldırmaz; onun nasıl kurulduğunu gösterir. Varda, aileyi dışarıdan yıkmaz, içeriden boşaltır. Geriye kalan şey bir aşk üçgeni değil, erkek merkezli normalliğin ne kadar zarif, ne kadar parlak ve ne kadar acımasız olabileceğini gösteren son derece soğukkanlı bir film olur. Bu yüzden film bugün hâlâ günceldir: mutluluğun kim için kurulduğu sorusu değişmemiştir.

Künye & Eser Altı

Künye: Mutluluk / Le Bonheur — Yönetmen: Agnès Varda; Senaryo: Agnès Varda; Yapımcı: Mag Bodard; Oyuncular: Jean-Claude Drouot, Claire Drouot, Marie-France Boyer; Fransa, 1965; 79 dk.