Türkiye’nin Müzeleri VI

OMM – Odunpazarı Modern Müze: Eskişehir’de Ahşap Bir Kulede Çağdaş Sanat

OMM – Odunpazarı Modern Müze, Eskişehir’in tarihî Odunpazarı semtinde, ahşap kutular gibi üst üste yığılmış mimarisiyle yükselen, Türkiye çağdaş sanat haritasına güçlü bir imza atan bir kurum. Kurucusu, Eskişehirli koleksiyoner Erol Tabanca. Müze, bir yandan onun yıllar içinde biriktirdiği modern ve çağdaş sanat koleksiyonunu kamuyla buluşturuyor, bir yandan da Odunpazarı’nın geleneksel dokusuna çağdaş bir mimari müdahale olarak konumlanıyor.

Eskişehir’de üniversiteler, tiyatrolar, müzik festivalleri ve kentsel yenileme projeleriyle zaten canlı bir kültür atmosferi vardı; OMM, bu atmosferin içine modern–çağdaş sanat müzesi ölçeğinde bir kurum ekleyerek, kentin kimliğini “öğrenci şehri”nin ötesine taşıyan bir odak hâline geliyor.

Odunpazarı Bağlamı: Tarihî Dokuya Çağdaş Bir Ek

Odunpazarı, dar sokakları, ahşap–kerpiç evleri, çıkmazları ve meydancıklarıyla Osmanlı kent dokusunu bugüne taşıyan bir semt. Evlerin çıkmalarla sokağa taştığı, duvarın hemen arkasından iç mekânın varlığını hissedebildiğiniz, insan ölçeğini koruyan bir yapı. OMM’nin tam bu semtin ortasına yerleşmesi tesadüf değil; müze, bilinçli olarak “merkez dışı” bir yerde, ama tarihsel bellekle çok sıkı bir ilişki içinde kuruluyor.

Kurucu, kendi koleksiyonunu İstanbul yerine doğduğu şehirde görünür kılmayı, Odunpazarı’nın turistik ve kültürel cazibesini artırmayı, aynı zamanda Eskişehir’de yaşayan genç kuşaklara erişilebilir bir müze alanı sunmayı hedefliyor. Böylece OMM, hem koleksiyon müzesi, hem de kentsel bir strateji projesi hâline geliyor.

Mimari: Ahşap Kutular, Işık ve Boşluk

OMM binasının en çarpıcı yanı, ahşap kutuların üst üste ve yan yana kaydırıldığı, birbirine dolandığı bir kütle olarak tasarlanmış olması. Dışarıdan bakıldığında, sanki Odunpazarı evlerinin ahşap iskeletleri büyütülmüş, soyutlanmış ve heykelsi bir yapıya dönüştürülmüş gibi. Yatay ahşap lameller, hem semtin “odun” imgesine gönderme yapıyor, hem de cepheye ritmik bir hareket kazandırıyor.

Mimari kurgu kabaca şöyle işliyor:

• Alt katlar: Geniş açıklıklara sahip, yüksek tavanlı salonlar büyük ölçekli işler, yerleştirmeler ve heykeller için kullanılıyor.
• Üst katlar: Kütle küçüldükçe, daha mahrem, daha düşük tavanlı, belli bir konuya veya sanatçıya ayrılmış galeriler ortaya çıkıyor.
• Merkezi boşluk: Ahşap kutuların ortasında bir atrium yükseliyor; üstteki ışıklıklardan süzülen doğal ışık bu boşluk üzerinden dağılıyor, katlar arasında görsel bağlantı sağlanıyor.

Ziyaretçi, girişten içeri adım attığı anda ahşabın kokusunu, sıcaklığını hissediyor. Zemin, duvarlar ve tavanlarda belirli oranlarda kullanılan ahşap, klasik “beyaz küp” müze hissini kırıyor; daha dokunsal, daha davetkâr bir atmosfer oluşuyor. Dolaşım, merdivenler ve rampalarla atrium etrafında dönerek yükseliyor. Bir üst kata çıktığınızda alttaki salonları, avluyu, girişteki insan hareketini üstten görüyorsunuz; müze, yalnız eserlerin değil, ziyaretçilerin de birbirlerini seyrettiği bir sahneye dönüşüyor.

Cephedeki açıklıklar ve bazı galerilerdeki pencereler, dışarıyla da ilişki kuruyor: Bir salonda performatif bir yerleştirmeyle yüz yüze gelirken, bir sonraki salonda dar bir pencereden Odunpazarı evlerinin çatılarına, sokaklara, yokuşlara bakabiliyorsunuz. Böylece içerideki çağdaş işler ile dışarıdaki tarihî doku, sürekli birbirine temas ediyor.

Koleksiyon: Modern ve Çağdaş Sanatın Karışık Ritmi

OMM’nin kalbinde, Erol Tabanca’nın uzun yıllar boyunca oluşturduğu koleksiyon var. Koleksiyon, ağırlıklı olarak 20. yüzyıl ortasından günümüze uzanan modern ve çağdaş işlerden oluşuyor. Türkiye’den sanatçıların yanı sıra farklı ülkelerden isimler de yer alıyor; resim, heykel, fotoğraf, video, ses yerleştirmeleri, ışık işleri ve mekâna özgü enstalasyonlar aynı çatı altında buluşuyor.

Koleksiyonun sergilenme biçimi, klasik kronolojik bir çizgiye sıkıca bağlı değil. Çoğu zaman temalar, duygu tonları, biçimsel akrabalıklar veya belli sorular etrafında işlerin yan yana getirildiği görülüyor. Bu da, müzeyi “tarihi baştan sona anlatan” bir ders kitabı gibi değil, her ziyaretinizde farklı kombinasyonlarla yeni ilişkiler kuran bir anlatı alanı gibi hissettiriyor.

Mekâna özgü üretimler de OMM’nin önemli yönlerinden biri. Mimari kütle, sanatçılar için başlı başına bir malzeme gibi kullanılıyor: Ahşabın sıcak tonuna karşı soğuk metal veya neon tercih eden işler, atrium boşluğuna sarkan yerleştirmeler, kütlelerin arasındaki dar geçitleri kullanan performatif işler… Bu tür üretimler, müzeyi statik bir koleksiyon binası olmaktan çıkarıyor; bina ile işlerin diyalog kurduğu, değişen bir sahneye dönüştürüyor.

Sergi Programı: Koleksiyon, Özel Projeler ve Tematik Seçkiler

OMM’de yalnız kalıcı koleksiyon sergisi yok; açılıştan beri süreli sergiler ve özel projeler de programın temel bir parçası. Bazı sergiler doğrudan koleksiyon içinden seçki çıkarıyor; bazıları tek bir sanatçıya veya belirli bir temaya odaklanıyor; bazıları ise uluslararası işbirliklerinin sonucu ortaya çıkıyor.

Bu program sayesinde Eskişehir’de yaşayan izleyici, dünyanın başka coğrafyalarından gelen sanatçılarla ve güncel tartışmalarla doğrudan temas kurabiliyor. Aynı zamanda, yerel sanatçılar da bu alan içinde görünürlük kazanma imkânı buluyor. Böylece OMM’nin sergi programı, koleksiyonun “özel” kökenini aşan, daha geniş bir kamusal rol üstleniyor.

Eğitim, Atölye ve Rezidans: Müzenin Canlı Yüzü

OMM, kuruluşundan itibaren eğitim faaliyetlerini merkeze koyan bir kurum. Çocuklar, gençler, yetişkinler ve öğretmenler için hazırlanan programlar, koleksiyon ve sergilerle ilişkilendirilen içeriklerle yürütülüyor.

Çocuk atölyelerinde, sergide görülen biçimler, renkler ve fikirler; çizim, modelleme, kolaj, basit heykel çalışmaları ve oyunlar üzerinden yeniden üretiliyor. Gençlere yönelik programlarda, eleştirel bakış geliştirme, görsel kültür okur yazarlığı ve portfolyo hazırlama gibi başlıklar öne çıkabiliyor. Öğretmenler için düzenlenen oturumlar ise, müzenin sınıf içi derslere nasıl entegre edilebileceğine dair örnekler sunuyor.

Sanatçı rezidans programı da OMM’nin bir diğer önemli bileşeni. Farklı coğrafyalardan davet edilen sanatçılar, belirli süreler boyunca Eskişehir’de konaklayarak, kente, müzeye ve Odunpazarı bağlamına tepki veren yeni işler üretiyorlar. Bu üretimler bazen sergilere, bazen atölyelere, bazen de kamusal alan projelerine dönüşüyor. Böylece müze, yalnız eser sergileyen değil, yeni üretimleri bizzat besleyen bir merkez hâline geliyor.

Eskişehir ve Anadolu Haritasında OMM

Türkiye’deki büyük sanat kurumlarının çoğunun İstanbul’da toplandığı düşünülürse, OMM’nin Eskişehir’de konuşlanmış olması, müze ve kültür politikası açısından önemli bir kırılma.

Eskişehir zaten tiyatro, festival, heykel parkları, açık hava enstalasyonları ve üniversite kampüsleriyle canlı bir kent. OMM bu dokunun içine çağdaş sanat müzesi ölçeğinde bir yapı ekleyerek, şehir için yeni bir çekim merkezi yaratıyor. Müzenin açılmasıyla birlikte Odunpazarı’nın sokaklarında artan yaya yoğunluğu, yeni açılan kafeler, tasarım odaklı küçük dükkânlar ve konaklama mekânları, müzenin ekonomik ve sosyal etkisinin de hissedilir olduğunu gösteriyor.

Daha geniş ölçekte bakıldığında, OMM, Anadolu’da çağdaş sanat müzesi kurmanın mümkün olduğunu, güçlü bir koleksiyon, iyi tasarlanmış bir mimari ve tutarlı bir programla, “büyük şehir” dışındaki merkezlerin de uluslararası ilgiyi çekebileceğini kanıtlayan bir örnek olarak öne çıkıyor.

Sonuç: Ahşap Bir Müze, Açık Bir Ufuk

OMM – Odunpazarı Modern Müze, yalnızca çarpıcı bir ahşap bina ya da zengin bir çağdaş sanat koleksiyonu değil. Odunpazarı’nın tarihî dokusuyla, Eskişehir’in genç nüfusuyla ve Türkiye’nin kültür haritasındaki merkez–çevre gerilimiyle birlikte düşünüldüğünde, yeni bir müze modelini işaret ediyor:

• Mimari ile kentsel hafızayı,
• Koleksiyon ile güncel üretimi,
• Eğitim programları ile gündelik şehir hayatını yan yana getiren,
• İstanbul dışı bir çağdaş sanat odağı.

Bu yönleriyle OMM, Türkiye’nin müzeler serisinde yalnız bir durak değil; müze fikrinin geleceği açısından da önemli bir işaret noktası.

Künye

Müze: OMM – Odunpazarı Modern Müze
Konum: Eskişehir, Odunpazarı semti
Kurucu: Erol Tabanca (koleksiyoner)
Mimari: Ahşap kutu tasarımına sahip çağdaş müze yapısı
Açılış: 2019
Alan: Yaklaşık 4–5 bin metrekarelik sergi ve etkinlik alanı
Program: Modern ve çağdaş sanat sergileri, koleksiyon sergileri, eğitim ve atölye programları, sanatçı rezidans programı, kafe ve müze dükkânı