Esen Rüzgârın Altında / Under the Blowing Wind — Mustafa Horasan (1997)

Sanatçının Tanıtımı

Mustafa Horasan, çağdaş Türk resminde figürü bozarak, abartarak ve yer yer groteskleştirerek çalışan önemli isimlerden biridir. Onun resimlerinde beden çoğu zaman tamamlanmış, dengeli ve güvenli bir form olarak görünmez. İnsan, hayvan, makine ve maskemsi yüzler aynı düzlemde karşılaşır. Bu nedenle Horasan’ın resmi yalnız görünen şeyi betimlemez; çağdaş öznenin parçalanmış, gergin ve kararsız hâlini de açığa çıkarır. Under the Blowing Wind-Esen Rüzgârın Altında, bu dilin erken ve güçlü örneklerinden biri olarak okunabilir.

Eserin Tanıtımı ve Kompozisyon

Kompozisyon, beyaz zemin üzerinde ilerleyen kırmızı bir savaş arabası etrafında kurulur. Uzun ve yatay gövde, sahneye antik savaş alaylarını çağrıştıran bir hareket duygusu verir. Aracın tekerleği, ayrıntılı tarihsel gerçekçilikten çok şematik ve çizgisel bir biçimde verilmiştir; bu nedenle araç belirli bir dönemin doğru betiminden çok, savaş arabası imgesinin çağdaş ve grotesk bir yorumu gibi görünür.

Aracın önünde mavi bir at öne atılmış koşu hareketiyle yer alır. At, kompozisyonun hızını ve saldırı yönünü taşır. Aracın içindeki iki miğferli figür profilden verilmiştir. Öndeki figür ileriye dönük savaşçı bir yoğunluk taşırken, arkadaki kırmızı başlıklı figür Roma askerini ya da antik bir savaşçı tipini çağrıştırır. Sol taraftaki iri yapraklar ve alt bölümdeki yoğun yeşil bitkiler, bu savaşçı hareketi doğanın içinde kuşatır. Böylece resim, belirli bir savaşı anlatmaz; savaş, hız, doğa ve tarihsel imge kırıntılarını aynı yüzeyde çarpıştırır.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik: İlk bakışta kırmızı bir savaş arabası, onun önünde mavi bir at, arabada miğferli iki figür ve çevrede yoğun yeşil bitkiler görülür. Figürler profilden verilmiştir. Araç yatay biçimde uzanır; at öne doğru sıçrar gibi görünür. Renk düzeni açık ve sert karşıtlıklara dayanır: kırmızı, mavi, yeşil ve beyaz yüzeyi kurar.

İkonografik: Savaş arabası, antik savaş, saldırı, hız ve güç fikrini çağrıştırır. Miğferler sahneyi gündelik bir yolculuktan çıkarır; figürleri savaşçı tipine yaklaştırır. Mavi at, yalnız çekici hayvan değil, hareketin öncü kuvveti gibi durur. Ancak arabanın modernleşmiş tekerleği ve sahnenin boş beyaz zemini, bu savaş imgesini tarihsel doğruluktan uzaklaştırır. Böylece eser, antik savaş anlatısından çok savaş imgesinin yeniden kurulmuş, bozulmuş ve çağdaşlaştırılmış biçimi hâline gelir.

İkonolojik: Daha derin düzeyde resim, tarihin ve şiddetin güncel bilinçte nasıl parçalı biçimde geri döndüğünü düşündürür. Burada geçmiş ile şimdi tam olarak ayrılmaz. Antik savaş arabası bugünün mekanik ayrıntısıyla birleşir. Savaşçı figürler kahraman gibi değil, maskeye yaklaşan varlıklar gibi görünür. Bu nedenle eser, tarihsel savaşın kendisini değil, savaş imgesinin bellekte ve kültürde dolaşan tuhaf kalıntısını temsil eder.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Horasan, savaşı doğrudan bir çatışma anı olarak temsil etmez. Ne açık bir düşman vardır ne de belirli bir cephe. Buna rağmen savaş arabası, miğferler ve at üzerinden şiddetin imgesel sözlüğü kurulur. Bu temsilin önemli yanı, tarihsel saflığı bozmasıdır. Antik araç ile modern tekerlek aynı düzlemde birleşir. Bu nedenle resim geçmişe ait bir sahne sunmak yerine, savaşın çağdaş hayal gücünde artık parçalı, anakronik ve grotesk biçimde belirdiğini gösterir.

Bakış: İki figür de yandan verilmiştir ve izleyiciye doğrudan bakmaz. Öndeki figür ileriye yönelir; arkadaki figür de kendi hareket hattı içindedir. Bu durum izleyiciyi sahnenin duygusal merkezine davet etmez; onu daha çok dışarıdan bakan tanık konumunda tutar. Resimde asıl bakış ilişkisi figürlerle izleyici arasında değil, hareket yönünde kurulur. Göz, atın ileri atılımını, savaş arabasının uzanışını ve figürlerin aynı doğrultudaki yönelişini takip eder.

Boşluk: Resmin en güçlü unsurlarından biri beyaz zemindir. Bu boşluk, sahnenin nerede geçtiğini belirsizleştirir. Belirgin bir yol, gökyüzü ya da savaş alanı verilmez. Böylece figürler sanki tarihin içinden değil, belleğin ve imgenin açık yüzeyinden geçer. Boşluk, sahneyi hem soyutlaştırır hem de tehditkâr biçimde askıda bırakır. Varış noktası yoktur; sadece hareket vardır.

Stil – Tip – Sembol

Stil: Horasan burada çizgisel, deformasyona açık ve güçlü renk karşıtlıklarına dayanan bir dil kullanır. Figürler anatomik doğruluk için değil, etki üretmek için kurulmuştur. Miğferli başlar, mavi at ve kırmızı savaş arabası tek tek betimleyici ayrıntılar olmaktan çok, resmin sert ritmini oluşturan biçimsel düğümlerdir. Beyaz zemin, bu yoğun renk lekelerini daha da çarpıcı hâle getirir.

Tip: Figürler yolcu değil, savaşçı tipine aittir. Öndeki figür ilerleyen ya da yön veren savaşçı gibi görünür. Arkadaki figür ise özellikle Romalı asker imgesine yaklaşır. Mavi at, savaşın hayvansal gücünü taşır. Kırmızı araç da antik savaş arabası tipini çağırır.

Sembol: Savaş arabası, tarihsel şiddetin ve iktidarın simgesidir. Miğferler, bireysel yüzleri savaş maskesine dönüştürür. Mavi at, ham hareketin ve denetlenmesi güç enerjinin sembolüdür. Bitkiler ise bu savaşçı düzeni sessizce kuşatır; doğa burada dekor değil, insan şiddetinin çevresini saran başka bir kuvvettir.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Bu eser Çağdaş Türk Sanatı / 1980 Sonrası Türk Sanatı menüsünde yer almalıdır. Daha özel olarak Figüratif Dışavurum ya da Grotesk Figürasyon başlığı uygundur. Horasan, figürü korur; fakat onu klasik gerçekçilik içinde bırakmaz.

Sonuç

Mustafa Horasan’ın Under the Blowing Wind–Esen Rüzgârın Altında adlı eseri, antik savaş imgesini doğrudan yeniden kurmaz; onu bozarak ve çağdaşlaştırarak yeniden üretir. Kırmızı savaş arabası, miğferli iki figür ve öne atılan mavi at, ilk bakışta tarihsel bir hareket sahnesi gibi görünür. Resim, kahramanlık anlatısından çok, kültürel bellekte dolaşan savaş, hız ve şiddet imgelerinin parçalı varlığını gösterir. Temsil, bakış ve boşluk düzleminde eser, tarihin kapanmış bir geçmiş değil, bozulmuş biçimlerle şimdiye sızan bir görsel yük olduğunu hissettirir.