Remedios Varo – Born Again (Nacer de nuevo, ~1960)

Sanatçının çerçevesi

Remedios Varo (1908–1963) Avrupa avangardından sürrealizmi Meksika’ya taşıyan en özgün ressamlardan. İspanya iç savaşından sonra Paris, ardından Meksika’ya sığınır; Leonora Carrington’la kurduğu yaratıcı ortaklık, ezoterik/metafizik ilgileri (simya, hermetizm, Gurdjieff’in “kendini anımsama” öğretisi, doğa bilimleri) ve bilimsel-meraklı bakışı onun görsel dilini belirler. Varo’da iç mekân çoğu zaman bir laboratuvar-mabet karışımıdır; kahramanları ise “görünmez bir deneyin öznesi” olan kadınlar: yaratıcı, kâşif, simyager.

Eser ve kompozisyon

Born Again’de kızıl-kahverengi bir odanın içinde, duvarın kabuğu yarılır ve yarığın içinden yarı çıplak, saçları alev gibi kabaran bir figür belirir. Önünde üç ayaklı, kök salmış bir masanın üzerinde siyah sıvıyla dolu bir kâse/çanak vardır; yüzeyinde hilâl belirir. Tavanın ortasında da geceyi andıran koyu lekede ikinci bir hilâl; kapı boşluğundan ağaçların gölgeli ormanı görünür. Zemin, perspektifi kaydıran, satrançsı diyagonal karolarla örülüdür.

Varo’nun “mikro-operası” sessiz ama gerilimli: Figür, kâseye eğilmiş; elinin hareketi sanki dönüşümü başlatan bir büyüyü tamamlıyor. Masa ayakları köklenmiş, duvarlar ağaç kabuğu gibi organik; iç mekân doğaya, doğa iç mekâna sızıyor. Tavanın “gece deliği” ve kâsedeki yansıma yukarıdaki–aşağıdaki aynalığını kurar.

Panofsky yöntemine göre üç katman

a) Ön-ikonografik (betimleme)

Yarık duvardan çıkan kadınsı figür; üç ayaklı, köklenmiş bir masa; üzerinde siyah sıvı taşıyan kâse; sıvının yüzeyinde hilâl; tavanda geceyi andıran koyu alan ve orada ikinci hilâl; ormana açılan kapı; satrançsı zemin. Kızıl-kahve tonların hâkimiyeti, loş ve içeride kapanık bir atmosfer.

b) İkonografik (göndermeler)

• Kâse/Çanak: Simyada Graal biçiminde “ruh kabı”; su-ay ilkesi. İçindeki nigredo (kara evre) maddî dünyanın çözülüşü ve yeni doğumun başlangıcıdır.
• Hilâl: Ay’ın döngüleri; dişil ilke, içgörü ve döngüsel zaman. Tavandaki hilâl ile kâsedeki hilâlin karşılıklı olması Hermetik sözün (“Yukarıda nasılsa aşağıda öyledir”) görsel eşlemi.
• Duvar kabuğu/yarık: Kozanın yırtılması; böcek-metamorfoz ikonografisi (Varo’da sık tekrar: Mimetismo, La creación de las aves). Burada beden “duvardan” değil kabuğundan çıkar.
• Kök salmış masa: Düşüncenin/çalışmanın doğayla birleşmesi; masa artık mobilya değil canlı organizma.
• Orman kapısı: Bilinçdışına (ya da dış dünyaya) açılan eşik; inisiyasyon mimarisi.
• Zemin geometrisi: Akıl (geometri) ile içgüdü (orman/kabuk) arasındaki gerilimi taşır.

c) İkonolojik (derin anlam)

Tablo “yeniden doğuş”u dışsal bir mucize değil içsel bir operasyon olarak sahneler. Varo’nun kadın öznesi, sürrealist erkek fantazmalarındaki “esin perisi” değildir; eyleyendir. Kendi kabuğunu yırtar, ritüeli yönetir, yukarı-aşağı aynalığını kurar. Bu, hem simyasal dönüşümün (nigredo → albedo → rubedo) ilk evresine işaret eder, hem de Gurdjieff’in “ikinci doğum” fikrini – kişinin alışılmış benliğinden uyanması – resme çevirir.

Mekânın organikleşmesi (duvar=kabuk, masa=kök) modern iç mekânın güvenli sınırlarını kaldırır; doğa/ruh eve geri döner. Böylece tablo, modern bireyin daraltıcı rasyonel çerçevesine karşı bütüncül bir varlık önerir: akılla yazılmış bir zemin üzerinde (geometri), içgüdü ve sezgi (orman/gece) yeniden söz alır. Hilâlin iki kez görünmesi “görünmeyen düzenin” (kozmik ritim) ritüel aracılığıyla “içimizde” tekrarlanabileceğini fısıldar.

Temsil – bakış – boşluk

• Temsil: Figür idealize edilmemiştir; badem gözlü, kemiksi, tüyle saç arası bir baş; Varo’nun kendine özgü androjen-peri tipi. Bu seçim, cinselliği erotik teşhir değil ruhsal kimlik alanına taşır.
• Bakış: Figür aynaya değil kâseye bakar; öz-seyir yerine içsel operasyona odak. Biz de kenardan bu ritüele tanık oluruz; izleyici “gizli bir odanın” eşiğindedir.
• Boşluk: Dar odayı dolduran kızıl doku ve koyu boşluk, tavan deliği ve kapı açıklığıyla dengelenir. Boşluklar geçit gibidir; sahne kapalıyken bile dünyaya/kozmosa bağlıdır.

Sonuç
Born Again, Varo’nun en özlü bildirilerinden: “Kendini yeniden doğur.” Hilâlin yukarıdaki ve kâsedeki ikizlenmesi, laboratuvar-mabetin içinde gerçekleşen simyasal operasyonu kozmik ritimle bağlar; kadın özne bu kez peri değil simyagerdir—kendi doğumunun ustası.