Luce Irigaray Kimdir? Dil, Psikanaliz ve Cinsel Fark Filozofu

Luce Irigaray, yirminci yüzyılın ikinci yarısında feminist felsefe, psikanaliz, dil teorisi ve cinsel fark düşüncesi içinde belirleyici bir yer edinmiş düşünürlerden biridir. Onu yalnızca “feminist filozof” olarak tanımlamak yeterli değildir. Çünkü Irigaray’ın çalışması tek bir disiplinin içinde kalmaz. Felsefenin kurucu kavramlarını, psikanalizin özne teorisini, dilin cinsiyetli yapısını ve kültürün kadın bedeniyle kurduğu ilişkiyi birlikte sorgular.

Irigaray’ın temel sorusu basit ama sarsıcıdır: Batı düşüncesi kadını gerçekten düşünmüş müdür, yoksa onu yalnızca erkeğin karşıtı, eksiği, aynası ya da tamamlayıcısı olarak mı kurmuştur? Bu soru onun bütün eserlerine yayılır. Kadın felsefede vardır, ama çoğu zaman özne olarak değil. Psikanalizde vardır, ama çoğu zaman eksiklik, kıskançlık, edilgenlik ya da anne bedeni üzerinden vardır. Dilde vardır, ama konuşan konumunda değil; hakkında konuşulan konumundadır. Irigaray bu nedenle kadın meselesini yalnızca toplumsal haklar alanında değil, düşüncenin en derin yapısında arar.

Felsefe, Psikanaliz ve Dil Arasında

Irigaray’ın önemi, felsefeye dışarıdan ahlaki bir itiraz getirmesinde değil, felsefenin kendi içinden konuşmasındadır. Platon, Aristoteles, Descartes, Kant, Hegel, Freud ve Lacan gibi düşünürleri yalnızca eleştirmez; onların metinlerinde kadının nasıl konumlandırıldığını dikkatle okur. Bu okumalar, Batı düşüncesinin tarafsız ve evrensel sandığı öznenin çoğu zaman erkek özne olduğunu gösterir.

Burada mesele “filozoflar kadınlara haksızlık yaptı” gibi dar bir iddia değildir. Irigaray’ın daha derin iddiası şudur: Düşüncenin kendisi, özne, akıl, temsil, hakikat, beden ve arzu kavramlarını cinsiyetsiz gibi kurmuş; fakat bu cinsiyetsizlik çoğu zaman erilliğin evrensel gibi sunulmasıyla mümkün olmuştur. Erkek özne insanın genel modeli hâline gelmiş, kadın ise bu modelin ötekisi olarak düşünülmüştür.

Psikanalizle ilişkisi de aynı gerilim içindedir. Freud ve Lacan, öznenin kuruluşunda arzu, eksiklik, yasa ve dilin önemini göstermiştir. Irigaray bu mirası bütünüyle reddetmez. Fakat psikanalizin kadınlığı çoğu zaman fallus merkezli bir düzen içinde düşündüğünü ileri sürer. Kadın özne, kendi arzusundan ve bedeninden hareketle değil, erkek arzusu ve erkek ekseni üzerinden tanımlanır. Böylece kadın, kendisi olarak değil, erkeğin anlam sistemindeki yeriyle açıklanır.

Speculum of the Other Woman: Felsefenin Aynasındaki Kadın

Irigaray’ın en önemli eserlerinden biri Speculum of the Other Woman / Öteki Kadının Aynası adlı çalışmasıdır. Bu metin, Batı felsefesi ve psikanaliz tarihine yönelik büyük bir müdahaledir. Irigaray burada kadının yalnızca unutulmuş bir figür olmadığını, düşüncenin kuruluşunda belirli bir işlev gördüğünü gösterir. Kadın çoğu zaman aklın karşısına beden, formun karşısına madde, etkinliğin karşısına edilgenlik, öznenin karşısına nesne olarak yerleştirilir.

Kitabın başlığındaki “speculum” sözcüğü özellikle önemlidir. Hem ayna hem de jinekolojik muayene aleti anlamını taşır. Bu çift anlam, Irigaray’ın düşüncesindeki iki yönü açar. Kadın bir yandan erkeğin kendini gördüğü ayna hâline getirilir. Erkek özne, kadını kendi eksikliğinin, arzusunun ya da tamamlanma isteğinin yüzeyi olarak kullanır. Öte yandan kadın bedeni, bilgi nesnesi hâline getirilir; incelenir, tanımlanır, sınıflandırılır. Fakat bu inceleme kadının kendi sözünü üretmez. Kadın yine dışarıdan görülür.

Irigaray’ın bu eserde yaptığı şey, felsefi metinlerin kör noktasını açığa çıkarmaktır. Kör nokta, kadının hiç bulunmadığı yer değildir. Tam tersine, kadın vardır; ama ancak eril düşüncenin kendini kurmasına hizmet ettiği ölçüde vardır. Kadın, düşüncenin dışında bırakıldığı kadar, düşüncenin sessiz zemini olarak da kullanılır.

This Sex Which Is Not One: Bir Olmayan Cinsiyet

Irigaray’ın ikinci büyük hattı This Sex Which Is Not One / Bir Olmayan Cinsiyet adlı eserinde belirginleşir. Burada kadın cinselliği, tek merkezli ve fallik bir modelle açıklanamaz. Irigaray’a göre Batı düşüncesi cinselliği de çoğu zaman erkek bedeninin yapısından hareketle kavrar. Teklik, merkez, dikeylik, sahip olma ve görsel belirginlik erkek cinselliğinin kültürel modeline bağlanır. Kadın bedeni ise bu modelin eksik ya da belirsiz biçimi gibi okunur.

Irigaray bu okumaya karşı kadın bedenini çoğulluk, temas, akış ve indirgenemezlik üzerinden düşünür. “Bir olmayan” ifadesi burada eksiklik anlamına gelmez. Kadının bir olmaması, onun tamamlanmamışlığı değil, tekil bir ölçüye indirgenememesidir. Bu düşünce yalnızca biyolojik bir iddia değildir. Dil, arzu, temsil ve kültür alanlarını da etkiler. Kadın konuşması, kadın arzusu ve kadın deneyimi, eril tekliğin kavramlarıyla bütünüyle yakalanamaz.

Bu noktada Irigaray’ın düşüncesi kolayca yanlış anlaşılabilir. Onun amacı kadınları doğaya, bedene ya da sabit bir öz’e hapsetmek değildir. Daha çok, erkek bedeninden türetilmiş gibi çalışan evrensel insan modelinin sınırlarını göstermektir. Kadın bedeni burada yalnız biyolojik bir veri değil, düşüncenin bastırdığı başka bir ilişki biçiminin işaretidir.

Cinsel Fark Nedir?

Irigaray’ın felsefesinin merkezinde “cinsel fark” bulunur. Cinsel fark, basitçe kadın ve erkek arasındaki biyolojik ayrım değildir. Aynı zamanda özne olmanın, dili kullanmanın, sevmeyi öğrenmenin, dünyayla ilişki kurmanın ve başkasıyla karşılaşmanın temel sorunlarından biridir.
Modern eşitlik düşüncesi çoğu zaman kadınların erkeklerle aynı haklara sahip olması gerektiğini savunur. Bu tarihsel olarak vazgeçilmezdir. Fakat Irigaray için tek başına yeterli değildir. Çünkü kadın yalnızca erkekle aynı kabul edildiğinde, yine erkek öznenin kurduğu modele göre tanınmış olur. Bu nedenle Irigaray eşitliği benzerlik olarak değil, farklılığın tanınması olarak düşünmek ister.
Bu yaklaşım, kadınların “farklı” oldukları için dışlanmasını savunmaz. Tam tersine, farklılığın hiyerarşiye dönüşmediği bir ilişki arar. Kadın, erkeğin eksik biçimi değildir. Erkek de insanın tek modeli değildir. İki cins arasındaki ilişki, biri özne diğeri nesne olacak biçimde değil, iki ayrı özne arasında kurulmalıdır. Irigaray’ın etik düşüncesi buradan doğar.

Kadın Dili ve Konuşmanın Cinsiyeti

Irigaray’ın en önemli katkılarından biri de dilin tarafsız olmadığı düşüncesidir. Dil yalnızca kelimelerden oluşmaz. Dil, kimin özne olabileceğini, kimin konuşabileceğini, kimin suskun kalacağını ve kimin hakkında konuşulacağını belirleyen bir düzendir. Bu nedenle kadınların yalnızca mevcut dile dâhil edilmesi yeterli değildir. Çünkü mevcut dil zaten tarihsel olarak eril öznenin deneyimini merkeze alarak kurulmuştur.
Irigaray’ın “kadınca konuşma” arayışı buradan doğar. Bu, basitçe kadınlara özgü duygusal ya da şiirsel bir dil önermek değildir. Daha derin mesele, kadın deneyiminin kendi söz biçimini bulup bulamayacağıdır. Kadın, eril dilin gramerini aynen devraldığında gerçekten konuşur mu, yoksa kendisine ayrılmış konumu yeniden mi tekrarlar?
Bu soru özellikle edebiyat, sanat ve psikanaliz için önemlidir. Çünkü temsil yalnızca imgelerle kurulmaz; dil de temsil üretir. Kadın bedeni, kadın arzusu ve kadın sesi, çoğu zaman başkalarının diliyle anlatılmıştır. Irigaray, bu anlatının içindeki çatlakları görünür kılar.

Mimesis: Eril Söylemi Taklit Ederek Bozmak

Irigaray’ın düşüncesinde mimesis özel bir stratejidir. Mimesis, basit taklit anlamına gelmez. Kadının eril söylemi olduğu gibi kabul etmesi de değildir. Irigaray’da mimesis, eril söylemin kadına verdiği rolleri bilinçli biçimde tekrar ederek onların yapaylığını açığa çıkarmaktır.
Kadın “edilgen”, “gizemli”, “eksik”, “bedensel”, “baştan çıkarıcı” ya da “anne” olarak kodlandığında, bu imgeler doğal gerçekler gibi sunulur. Mimesis, bu imgeleri abartarak, kaydırarak, çoğaltarak onların doğal değil, kurulmuş olduğunu gösterir. Böylece kadın, kendisine dayatılan imgeyi yalnızca reddetmez; o imgenin içinden geçerek onu bozar.
Bu strateji Irigaray’ı sanat ve edebiyat için de önemli kılar. Çünkü kadın imgesi çoğu zaman açık bir baskıyla değil, güzel, doğal, zarif ya da kutsal görünen temsillerle sabitlenir. Irigaraycı okuma, bu güzelliğin içinde işleyen sessiz iktidarı yakalamaya çalışır.

Irigaray Neden Hâlâ Önemli?

Irigaray bugün hâlâ önemlidir çünkü kadın meselesini yalnızca temsilde görünürlük sorununa indirgemez. Kadınların daha çok görünmesi, daha çok konuşması ya da daha çok temsil edilmesi elbette önemlidir. Fakat Irigaray’ın sorusu daha derindir: Kadın hangi dil içinde görünür olur? Hangi bakış tarafından temsil edilir? Hangi kavramlarla tanınır? Hangi özne modeline uyması beklenir?

Bu sorular bugün de geçerlidir. Medyada, sanatta, akademide, siyasette ve dijital kültürde kadın görünürlüğü artmış olabilir. Fakat görünürlük her zaman özneleşme anlamına gelmez. Kadın hâlâ arzunun nesnesi, kimliğin pazarlanabilir yüzeyi, beden politikalarının taşıyıcısı ya da temsil rejimlerinin vitrini hâline getirilebilir. Irigaray’ın düşüncesi, görünürlük ile söz, temsil ile özneleşme, eşitlik ile fark arasındaki ayrımları keskinleştirir.

Sonuç

Luce Irigaray, kadınlığı düşüncenin kenarında duran bir konu olarak değil, felsefenin, psikanalizin ve dilin kuruluşunu sarsan temel bir mesele olarak ele alır. Onun çalışması, kadının neden eksik temsil edildiğini değil, temsil sisteminin baştan nasıl kurulduğunu sorgular. Bu nedenle Irigaray okumak, yalnızca feminist teoriye girmek değildir; Batı düşüncesinin özne, beden, arzu, dil ve hakikat kavramlarını yeniden gözden geçirmektir.

Irigaray’ın en güçlü tarafı, kadın için hazır bir kimlik önermemesinde yatar. O, kadını yeni bir kalıba yerleştirmekten çok, kadının şimdiye kadar hangi kalıplar içinde düşünüldüğünü açığa çıkarır. Kadın, erkeğin aynası, eksiği ya da tamamlayıcısı olmak zorunda değildir. Kendi dili, kendi arzusu, kendi bedensel çoğulluğu ve kendi etik konumuyla düşünülmelidir. Irigaray’ın felsefesi, bu düşünme imkânını açmaya çalışır.