Dolunay Katilleri / Killers of the Flower Moon — Martin Scorsese (2023)

Yönetmen ve Bağlam

Martin Scorsese’nin Dolunay Katilleri, David Grann’ın aynı adlı kurgu dışı kitabından Eric Roth ile birlikte uyarladığı, 1920’ler Oklahoma’sında Osage Nation üyelerine yönelik cinayetleri merkeze alan bir filmdir. Filmde Leonardo DiCaprio, Robert De Niro ve Lily Gladstone başrollerdedir; hikâye, petrol zenginliğiyle hedef haline gelen Osage aileleri etrafında gelişir.

Scorsese burada klasik gangster anlatısına benzer bir suç düzeni kurar; ama bu kez merkezde bireysel yükseliş değil, yerleşimci kapitalizmin ve ırksal tahakkümün gündelik hayata sızmış hali vardır. Filmin tarihsel gücü, cinayeti yalnız birkaç kötü adamın işi olarak değil, hukuk, aile, mülkiyet ve bakım ilişkilerine kadar sızmış bir sömürü düzeni olarak göstermesinde yatar. Osage danışmanlarının ve Osage Nation’la kurulan yakın çalışmanın üretim sürecinde görünür olması da filmin tarihsel yükünü hafifletmez; tersine, temsil meselesini daha hassas hale getirir.

Filmin Kompozisyonu

Filmin kompozisyonu bir polisiye çözüm hattından çok, yavaş yavaş açığa çıkan bir çürüme düzeni üzerine kurulur. Başta Ernest Burkhart’ın savaştan dönüp amcası William King Hale’in çevresine girişi, Mollie ile yakınlaşması ve Osage topluluğunun gündelik hayatına karışması daha kişisel bir çizgi gibi görünür. Fakat bu çizgi kısa sürede sistemli ölümler, miras devri, vesayet mekanizmaları ve aile içi ihanetlerle örülmüş daha geniş bir yapıya dönüşür.

Burada Scorsese’nin önemli tercihi, soruşturmayı merkeze yerleştirmemek olur. FBI’ın gelişi filmin geç safhasında belirir; o zamana kadar seyirci cinayetlerin nasıl işlendiğini, kimlerin kimlerle bağlantılı olduğunu ve şiddetin gündelik jestlerin içine nasıl gizlendiğini zaten görmüştür. Böylece film “katil kim?” sorusunu askıya alır; asıl mesele “bu düzen nasıl işliyor?” sorusuna dönüşür. Mollie’nin yatağa düşmesi, ilaç adı altında zehirlenmesi, Rita’nın evinin patlatılması, cenaze ve bekleyiş sahneleri, filmin suç geriliminden çok bir tarihsel boğulma duygusu kurduğunu gösterir.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik: Filmde petrol kuleleri, geniş Oklahoma arazileri, ağır otomobiller, koyu takım elbiseler, şeker hastalığı tedavisi için yapılan iğneler, mahkeme salonları, cenazeler, düğünler, para akışları, patlamış evler, sessiz bakışlar ve uzun bekleyişler görürüz. Mollie sık sık sabit ama dikkatli bir yüz olarak kadrajdadır; Ernest ise çoğu zaman bir yerden bir yere taşınan, emir alan, duraksayan bir beden olarak görünür. Hale’in sakin sesi ve yumuşak jestleri ise filmin şiddetini daha da soğuk hale getirir.

İkonografik: Bu görüntüler kısa sürede sömürgeci düzenin işaretlerine dönüşür. Petrol yalnız zenginlik değil, ölüm çağrısıdır. Araba yalnız modernlik değil, yaklaşan tehdit taşır. İğne ve ilaç, bakım ile öldürme arasındaki sınırın yok edildiği bir alana dönüşür. Cenaze sahneleri tek tek kayıpları değil, sistemli bir silme hareketini görünür kılar. Ernest ile Mollie’nin evliliği de romantik birlikten çok, sevgi ile mülkiyet arasında gerilmiş bir düğüme dönüşür.

İkonolojik: Filmin asıl meselesi, Amerikan modernliğinin kuruluşunu dışarıda bırakılmış bir şiddet anlatısı olarak değil, doğrudan aile ve hukuk içine yerleşmiş bir yapı olarak göstermesidir. Burada cinayet istisna değil, servetin aktarım biçimidir. Bu nedenle film, suç örgütü hikâyesi anlatıyor gibi görünse de özünde yerleşimci-kolonyal kapitalizmin ahlaki mantığını teşhir eder. En sarsıcı nokta da budur: kötülük, dışarıdan gelen bir patlama değil, normalleşmiş bir gündelik hayat biçimidir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Filmde temsilin en güçlü yanı, Osage halkını yalnız kurban pozisyonuna hapsetmemeye çalışmasıdır. Mollie ve ailesi serveti, zarafeti, ritüelleri ve iç dayanışmalarıyla görünür olur; ama aynı anda bu görünürlük, sömürünün doğrudan hedefidir. Scorsese’nin filmi bazen Ernest’in bakışına fazla yaklaşır gibi görünür; yine de Mollie’nin hasta yatağındaki sessizliği, annesinin ölümüne ve kardeşlerinin yok oluşuna tanıklığı, bir halkın yalnız öldürülmediğini, yavaş yavaş çevrelendiğini gösterir. Temsil burada çıplak şiddetten çok, kuşatma mantığı üzerinden çalışır.

Bakış: Filmin çekirdeği buradadır. Dolunay Katilleri sürekli “kim kime bakıyor?” sorusunu dolaştırır. Beyaz erkekler Osage servetine avcı bakışıyla yaklaşır; doktor bakışı tedavi ile zehir arasında kayar; hukuk bakışı koruma adı altında vesayet üretir. Ernest’in Mollie’ye bakışı da bu yüzden saf bir aşk bakışı olarak kalamaz. İçinde yakınlık, çıkar, suç ortaklığı ve korkaklık aynı anda bulunur. Seyirci de rahat bir dış gözlemci pozisyonuna yerleşemez; film onu sürekli Ernest’in zayıf ve kirli bakışıyla, Mollie’nin ağır ama delici bakışı arasında dolaştırır. Özellikle Mollie’nin yatağında giderek yalnızlaşması, Ernest’in masada susarak oturması ve Hale’in herkese sakin bir babacanlıkla seslenmesi, bakışın şiddetle nasıl birleştiğini açık eder. Finaldeki radyo tiyatrosu bölümü ise bu bakışı bir kez daha kırar: temsil artık sinema içindeki bir gösteriye, tarihin yeniden sahnelenmesine dönüşür. Tam burada Scorsese kendi sesini devreye sokarak, anlatının dışına kaçamaz.

Boşluk: Filmde ilk boşluk yapısaldır. Ölenlerin sayısı artar, ilişkiler çözülür, soruşturma gelir; ama hiçbir adalet duygusu tam kurulmaz. Yargı vardır, ama kayıp doldurulmaz. İkinci boşluk ise Ernest’in içinde değil, daha çok onun yetersizliğinde belirir. O, ahlaki merkez kuramayan, karar almak yerine sürüklenen bir figürdür; bu yüzden iç dünyası derinlik değil çürüme üretir. Buna karşılık Mollie’nin boşluğu daha trajiktir: sevdiklerini birer birer kaybederken çevresindeki dünyanın hangi noktada bütünüyle düşmanlaştığını fark eder. Finaldeki mezar ve yokluk duygusu, bu iki boşluğu aynı yere getirmez; suçlunun iç çöküşü ile halkın tarihsel yarası aynı şey değildir.

Stil-Tip-Sembol

Stil: Scorsese burada gösterişli kamera virtüözitesini geri çeker; onun yerine ağır, sabırlı ve birikimli bir anlatı kurar. Rodrigo Prieto’nun görüntüleri, geniş arazi ile kapalı iç mekânlar arasında sert bir geçiş yaratır. Thelma Schoonmaker’ın kurgusu da gerilimi ani sürprizlerle değil, boğucu süreklilikle kurar. Müzikte Robbie Robertson’ın ritmi, batı anlatısı ile cenaze hissi arasında gidip gelir.

Tip: Ernest klasik Scorsese anti-kahramanı değildir; daha zayıf, daha bulanık, daha ahlaksız biçimde edilgen bir tiptir. Hale ise kaba bir mafya patronundan çok, baba maskesi takmış sömürgeci aklın yüzü olarak çalışır. Mollie ise filmin gerçek ağırlık merkezidir: az konuşur, ama bakışı ve duruşuyla anlatının etik eksenini kurar. Bu tipoloji filmi bireysel psikolojiye değil, tarihsel konumlara bağlar.

Sembol: Petrol en açık semboldür; refah değil lanet taşır. İnsülin iğnesi, bakım görüntüsü altında ölümün nasıl sokulduğunu simgeler. Masa ve yemek düzeni, aile görüntüsü altında kurulan iktidar ağını taşır. Radyo tiyatrosu finali ise tarihin tüketilebilir hikâyeye çevrilme tehlikesini simgeler; tam da bu yüzden filmin en sert anlarından biridir.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Dolunay Katilleri, en doğru biçimde geç dönem Scorsese sinemasının tarihsel suç destanı ile revizyonist western arasındaki kesişiminde durur. Film gangster anlatısının aile, para ve ihanet omurgasını korur; ama bunu Amerikan frontier mitinin karanlık arka planına yerleştirir. Bu yüzden yalnız suç filmi değil; kolonyal modernliğin, mülkiyet rejiminin ve ulusal hafızanın eleştirisi olarak da okunmalıdır. Scorsese burada tür sinemasını bırakmaz; türü tarihsel suçluluğun içine gömer.

Sonuç

Dolunay Katilleri, cinayeti olay olarak değil, düzen olarak gösteren bir film. En büyük gücü de burada yatıyor. Şiddet, yalnız patlama, silah ve komplo anlarında değil; evlilikte, doktorda, mirasta, sofrada ve sabırla bekleyen yüzlerde işliyor. Scorsese’nin filmi bu yüzden büyük bir tarih anlatısı olduğu kadar, bakışın suçla nasıl kirlendiğine dair de bir film. Geriye yalnız Ernest’in ihanetini ya da Hale’in kötülüğünü değil, bir ulusun kendi kuruluş şiddetiyle nasıl yaşamaya devam ettiğini düşündüren ağır bir boşluk kalıyor.

Künye & Eser Altı

Künye: Dolunay Katilleri / Killers of the Flower Moon — Yönetmen: Martin Scorsese. Senaryo: Eric Roth, Martin Scorsese; David Grann’ın kitabından. Oyuncular: Leonardo DiCaprio, Lily Gladstone, Robert De Niro, Jesse Plemons. ABD, 2023. Türkiye’de film “Dolunay Katilleri” adıyla gösterime girdi.