Egemenlik, Şiddet ve Hukuk – Carl Schmitt’ten Derrida’ya

Hukukun Felsefi Temelleri -1-

Giriş: Hukuk Ne Zaman Sona Erer?

Hukuk genellikle normlar bütünüdür; düzeni tesis eder, toplumsal yaşamın öngörülebilirliğini sağlar ve şiddeti sınırlandırır. Ancak bir soru tüm hukuk düşüncesinin kalbinde titreşir: Hukuk, ne zaman sona erer? Daha açık sorarsak, hukuk, kendi kurallarıyla yürümeyen bir durumla karşılaştığında nasıl işler? Bu soru, bizi doğrudan olağanüstü hâl, egemenlik, şiddet ve adalet kavramlarıyla yüzleştirir.

Carl Schmitt, Walter Benjamin ve Jacques Derrida, bu soruyu farklı metafizik temellerden ve tarihsel bağlamlardan hareketle yanıtlamaya çalışmış düşünürlerdir. Bu yazı, bu üç düşünürün kesiştiği kavramsal alanı ortaya koymakta; egemenlik, yasa, şiddet ve adalet üzerine düşünsel bir hat inşa etmektedir.

Carl Schmitt: Egemenlik ve İstisna

a. “Egemen odur ki istisnai duruma karar verir”

Carl Schmitt’in 1922 tarihli Politik Teoloji adlı yapıtı, hukuk felsefesinde dönüştürücü bir etki yaratmıştır. Bu metnin en ünlü cümlesi şudur:

“Egemen odur ki istisnai duruma karar verir.”

Bu formülasyon, hukuku bir normlar sistemi olarak değil, karar verilebilirlik zemini olarak ele alır. Schmitt’e göre, hukuk her zaman işlerlikte değildir. Tam aksine, hukukun gerçekliği onun çöküş anında test edilir. Olağanüstü hâl, yani hukuk dışı durum, hukukun sınırını ve içkin gücünü görünür kılar. İşte o anda, “kimin karar verdiği” hukukun kendisinden daha temel bir gerçeklik olarak ortaya çıkar.

b. Hukuk ve Teoloji: Dünyevi bir ilahi güç

Schmitt’in siyasal düşüncesi, açıkça siyasal teolojiye yaslanır. Ona göre modern devlet, sekülerleşmiş bir teolojik yapıdır. Egemen, bu anlamda Tanrı’nın yeryüzündeki vekilidir. Olağanüstü hâlde yasa askıya alınır ama bu askıya alma da bir yasadır. Böylece yasa, kendi içinden hem kendini geçersiz kılma hem de yeniden kurma yetkisini egemene devreder. Yasa, paradoksal biçimde, kendi istisnasını da içerir.

Bu durum, hukukun yalnızca normlar değil, aynı zamanda kurucu ve koruyucu şiddetle ilişkili olduğunu gösterir.

Walter Benjamin: Şiddetin Eleştirisi ve Tanrısal Adalet

Schmitt’in düşüncesine karşılık olarak aynı yıllarda yazılmış Walter Benjamin’in “Zur Kritik der Gewalt” (Şiddetin Eleştirisi Üzerine) adlı metni, hukuk-şiddet ilişkisinin farklı bir yorumunu sunar. Benjamin burada iki tür şiddet ayrımı yapar:

• Hukuk kurucu şiddet (rechtsetzende Gewalt)
• Hukuk koruyucu şiddet (rechtserhaltende Gewalt)

a. Kurucu ve Koruyucu Şiddet

Benjamin’e göre hukuk her zaman şiddeti içerir. Ancak bu şiddet ya yeni bir düzen kurmak için (devrim, fetih, yasa koyucu jestler), ya da mevcut düzeni muhafaza etmek için (polis, ceza hukuku, disiplin) uygulanır. Bu anlamda hukuk, şiddetten arınmış bir alan değildir; aksine, şiddeti düzenleyen ve meşrulaştıran bir sistemdir.

Bu analiz Schmitt’le temelde aynı düzlemde buluşur: İkisinde de hukuk yalnızca normlarla değil, karar ve güçle ilgilidir. Ancak Benjamin, bu düzenin ötesine geçerek “tanrısal şiddet” (göttliche Gewalt) adını verdiği, hukukun dışında konumlanan, ölçüsüz ve adı konamaz bir adalet biçimi tasarlar.

b. Tanrısal Şiddet: Yasasız Adalet

Benjamin’in “tanrısal şiddeti” pozitif hukukun her türlü biçimini askıya alan, hesap sorulamayan, herhangi bir amaçla açıklanamayan bir ilahi müdahaledir. Bu şiddet ne yasa koyar ne yasa korur. Tam aksine, hukuku askıya alır ve adaletin görünmesini sağlar. Bu nedenle “adalet”, pozitif hukuk içinde değil, ancak onun kesintiye uğradığı anda zuhur eder.

Derrida: Adaletin Ertelenişi ve Yasanın Dekonstrüksiyonu

Jacques Derrida, özellikle “Force of Law: The ‘Mystical Foundation of Authority’” adlı metninde, Schmitt ve Benjamin’in mirasını yeniden yorumlar. Derrida’ya göre adalet ve hukuk, aynı zeminde var olamaz.

a. Yasa (law/loi) ve Adalet (justice) Ayrımı

Derrida’nın temel ayrımı şudur: Hukuk uygulanabilir olandır; adalet ise daima ertelenendir. Hukuk sistemleri normatif ve hesaplanabilir olmak zorundadır; adalet ise ölçülemez, sayıya dökülemez ve tam olarak kavranamaz.

“Adalet, dekonstrüksiyona uğratılamaz olan şeydir.”

Bu cümle, onun için adaletin her türlü pozitif düzenin ötesinde, metafizik bir hedef olduğunu gösterir. Adalet, her zaman şimdiye gelmemiş olan, ama şimdiye yönelen bir çağrıdır. Bu nedenle hukuku her zaman şiddetle, egemenlikle, karar anıyla birlikte düşünmek gerekir.

b. Karar, Şiddet ve Aporia

Derrida’ya göre her karar, bir aporia (çıkmaz) içerir. Yani karar vermek, hesaplanamaz bir anın eşiğinde sıçrama yapmaktır. Bu sıçrama, yasa ile adalet arasındaki uçurumdan geçer. Karar ne kadar hesaplı olursa, o kadar mekanik olur; o kadar hukukidir. Ama karar, adaletle temas ettiğinde, belirsizliğe, riske ve hatta şiddete açık hâle gelir.

Burada şiddet, yalnızca fiziksel değil, anlamın ihlali, normun askıya alınması, yani kurucu ve dönüştürücü bir güçtür.

Siyasal Teoloji ve Hukukun Ontolojisi

Schmitt, Benjamin ve Derrida arasında dolaylı bir üçlü diyalog vardır. Her biri hukuku yalnızca kural koyucu bir aygıt değil, ontolojik bir yapı olarak ele alır. Bu yapının içinde:

• Schmitt, istisna ve karar yoluyla egemenliğe,
• Benjamin, tanrısal şiddet yoluyla adalete,
• Derrida, ertelenmiş ve dekonstrüksiyona açık bir adalet çağrısına yönelir.

Bu bağlamda siyasal teoloji, yalnızca dini göndermelerle değil, hukukun metafizik dayanaklarını araştıran bir düşünce biçimidir. Yasa, egemenlik, karar ve şiddet kavramları, yalnızca siyasal birer enstrüman değil; aynı zamanda varlığın düzenine dair soruların ifadesidir.

Sonuç: Hukukun Eşiğinde, Adaletin Gölgesinde

Modern toplumlarda hukuk, şiddeti sınırlandırmak ve düzen kurmak için var gibi görünür. Ancak yukarıdaki düşünürlerin açtığı yolda açıkça görülür ki: Hukuk şiddetsiz değildir. Hukuk, ya şiddeti içerir ya da şiddeti dışlayarak görünmez kılar. Egemenlik, yasa koymanın değil, yasa askıya almanın gücüdür. Bu nedenle istisna hâli, hukukun istisnası değil, özüdür.

Adalet ise pozitif hukukun içinde eriyip kaybolamaz. Her yasa, adaletin eksik tecellisidir. Ve her egemenlik, potansiyel bir istisna tehdidi içerir. Adalet, ancak bu tehdidin farkına varıldığında; şiddetin kurucu gücü tanındığında ve hukukun ötesinde bir çağrı duyulduğunda hissedilebilir.

Bu çağrı, ne yalnızca teolojik, ne yalnızca siyasal; aynı anda hem etik hem ontolojik bir çağrıdır. Belki de Cündioğlu’nun da ima ettiği gibi: “Yasa varsa, arkasında bir egemen; egemen varsa, bir buyruk; buyruk varsa, bir kılıç vardır.” O hâlde hakikatin kendisiyle yüzleşmek isteyen, yalnızca yasayı değil; yasa yapanı, yasa dışı kalanı ve yasanın susturduğunu da duymalıdır.