19. yüzyıl sonu, insan bilimlerinin doğaya bakışında devrimsel değişimlerin yaşandığı bir dönemdir. Darwin‘in “Türlerin Kökeni” (1859) ile canlılar dünyasının evrimsel bir süreçle açıklanabileceği gösterilmesi, Herbert Spencer gibi düşünürlerin de katkısıyla toplumsal bilimlerde de derin etkiler yaratmıştır. Artık bireyler, toplumlar ve zihinsel yapılar da “türsel evrim” metaforuyla okunmaya başlandı. Bu “evrimci psikoloji” ve “evrimci sosyoloji”, insanı doğanın bir devamı olarak kavramada önemli bir ilerleme sağlamıştı. Ancak bu ilerleme, beraberinde tehlikeli bir indirgemeciliği de getirdi.
Psikolojinin ilk evrelerinde, ruhsal gelişimin sıradan bir biyolojik evrim sürecine indirgenmesi, insan ruhunun tarihsel ve toplumsal boyutunun göz ardı edilmesine yol açtı. İşte bu noktada, Freud’un katkısı yalnızca bir nevroz teorisi değil; aynı zamanda psikanalizi biyolojiden tarihe taşıyan devrimci bir atılımdır. Bu yazıda, Freud’un psikanalitik modeliyle evrimci psikolojinin farklılaştığı noktaları, “geçmiş” ile “evrim” arasındaki farka dair yanılsama, ve nihayetinde Michel Foucault‘nun psikanalizi tarihsel bir iktidar pratiği olarak yeniden nasıl düşünülebileceğine dair eleştirisi ele alınacaktır.
Evrimci Psikolojinin Kısıtlılığı: Biyoloji, Geçmiş ve Tarih
Darwin’den sonra gelişen çeşitli evrimci psikoloji kuramları, insan zihnini de evrimsel bir yolun sonucu olarak kavradı. Bu bakışa göre;
- Düşünme,
- Algı,
- Arzu,
- İçgüdüler
birer biyolojik programın ürünüydü. Bu yaklaşımda “geçmiş”, yalnızca “geri döndürülemez bir evrimsel birikim” olarak ele alınıyordu. Oysa Freud’un getirdiği çıkış, geçmişin sadece bir evrimsel tortu değil, aynı zamanda bireysel ve tarihsel yeniden inşa edilen bir katman olduğudur.
Freud’un Dahiyane Katkısı: Tarihsellik
Freud, cinsel gelişim evrelerini anlatırken (oral, anal, fallik vb.), bu evreleri sadece biyolojik bir evrim dizgesi olarak değil, bireysel tarihsel deneyimlerin bir kaydı olarak tanımlar. Oidipus kompleksi, evrensel bir yapı olarak evet biyolojik ögeler taşır, ancak aynı zamanda kültürel, dilsiz ama tarihsel bir dramdır.
Yani Freud, psikanalizi salt bir “geçmiş bilimi” olmaktan çıkarır, onu insan ruhsallığının çözülmeye açık tarihsel bir üretimi olarak görülmesini sağlar.
Psikanalitik Zaman: Evrimsel Değil, Tekrarlayan ve Katmanlı
Freud’un zaman anlayışı, lineer ve evrimci değil; katmanlı, devingen ve tekrarlayan bir yapıdır:
- Bastırılmış içerik bugünü de etkiler.
- Travma, sadece bir geçmiş olay değil, şu anın algısını da şekillendirir.
- Rüya, dil sürçmesi, fobiler — hepsi tekrar şeklinde görülen birer tarihsel semptomdur.
Bu anlamda Freud’un psikanalizi, bireyin psikoseksüel gelişimi kadar, özne olmasının tarihsel koşullarına da dair derin bir bilgi sunar.
Foucault: Psikanalizi Ters Yüz Eden Eleştiri
Michel Foucault, Freud’un bireyi evrimsel indirgemecilikten kurtarma çabasını takdir eder. Ancak yine de psikanalizin, modern toplumun bireyi denetim altına alma tekniklerinden biri haline geldiğini savunur.
Psikiyatrik Bilginin Doğması
Foucault’ya göre, “delilik” tarihsel olarak dışlanmış, hapishaneye kapatılmış, tıbbileştirilmiş bir olaydır. 17. yüzyılda aklın merkezileşmesiyle delilik ahlaki, hukuki ve toplumsal normlara karşı bir sapma olarak tanımlandı.
- yüzyılda modern klinik yapılar ortaya çıktı. Ruhsal farklılıklar patolojiye dönüştü. Artık akıl dışı olan her şey “hastalık” sayılıyordu.
Freud ve Bireyin İç Disiplini
Freud’un psikanalizi, bireyin bastırdığı arzularının izini sürer. Bu başka bir açıdan da iç denetim sistemidir. Foucault’ya göre birey artık şöyle düşünür:
“Yasa dışı bir şey yapmadım ama acaba normal miyim?”
Böylece Freud’un “tedavi edici” sistemleri, bireyin içselleştirilmiş normlara uymasını sağlayan disiplin tekniklerine dönüşebilir. Psikanaliz, bireyi “anlamaya” çalışırken onu aynı zamanda tanımlar, kodlar ve şekillendirir.
Foucault’nun perspektifinde Freud’un tarihsel katkısı takdire değerdir, ancak bu katkının nasıl bir normalleştirme aracına dönüşebileceğine dikkat çekmek gerekir.
Tarih mi Evrim mi? Zihnin Kurgusu Nedir?
Bu noktada kilit bir ayrım yapmak gerekir:
Evrim, biyolojik süreçleri ve geri dönüşü olmayan genetik yapıyı ifade eder.
Tarih, şu anın algısıyla şekillenen, tekrar yazılan ve anlamı her zaman yeniden kurulan bir alandır.
Freud’un en büyük katkısı, bu ayrımı fark etmesi ve psikanalizi tarihsel bir bilim haline getirmesidir.
Bastırma, sadece biyolojik değil, tarihsel bir eylemdir.
Suçluluk, süperego, ego: bunlar kültürel olarak şekillenir.
Nevrotik semptom, sadece geçmişin izi değildir, aynı zamanda bugünün tarihsel yorumu ve bedensel dile gelmesidir.
Sonuç: Freud’un Tarihselliği ve Foucault’nun Eleştirisi
Freud, bireyin zihinsel yapısının sadece evrimsel bir tortu olmadığını, onun aynı zamanda tarihsel, kültürel ve anlam yüklenmiş bir alan olduğunu ortaya koyarak psikanalitik devrimi başlatmıştır. Ancak bu devrim, Foucault’nun uyardığı gibi, iktidarın yeni bir aracına da dönüşebilir.
Bireyi anlamak, onu yeniden kurmaktır. Psikanaliz, bireyin geçmişine sadece biyolojik kodlarla değil, tarihsel katmanlarla da bakan bir bilim haline gelmelidir. Evrimi yadsımadan, ancak tarihsel öznenin dil, bellek ve simgesel yapılarla şekillendiği gerçeğini de unutmadan.
Freud’un katkısı buradadır. Foucault’nun uyarısı ise şuradadır: Bu katkıyı, bireyi biçimlendiren bir “iç polis”e dönüştürmekten kaçınmamız gerekir.
