Türkiye’nin Müzeleri I

İstanbul Modern: Eczacıbaşı Koleksiyonundan Renzo Piano’ya Çağdaş Sanat Hafızası

İstanbul Modern, 11 Aralık 2004’te kapılarını açtığında, Türkiye’nin modern ve çağdaş sanat odaklı ilk müzesi olarak yalnızca bir bina değil, kültürel bir “niyet beyanı” ortaya koydu. Eczacıbaşı ailesinin koleksiyonu ve İstanbul Kültür Sanat Vakfı’nın deneyimi üzerine inşa edilen bu kurum, bugün hem yerli hem uluslararası sanat ortamına açık, çok katmanlı bir hafıza mekânı olarak işliyor.

Müzenin Hikâyesi ve Mimari Bağlam

İstanbul Modern’in hikâyesi, 1987’deki ilk uluslararası çağdaş sanat sergilerinden, yani günümüz İstanbul Bienali’nin erken adımlarından itibaren düşünülmüş bir modern sanat müzesi fikrine dayanıyor. Nejat F. Eczacıbaşı ve Oya Eczacıbaşı’nın öncülüğünde yürüyen bu süreç, ilk olarak Haliç’teki Feshane’nin müzeye dönüştürülmesi denemesiyle başlıyor; proje uzun vadeli bir çözüme kavuşmasa da, çağdaş sanat müzesi fikrini kültürel gündemde tutuyor.

2004’te, Karaköy rıhtımındaki eski gümrük antreposu dönüştürülerek İstanbul Modern’in ilk mekânı haline getiriliyor. Tabanlıoğlu Mimarlık imzalı bu endüstriyel “loft” yapı, geniş sergi salonları, sinema, kütüphane ve restoranı ile 14 yıl boyunca İstanbul’un çağdaş sanat sahnesinin merkezlerinden biri oldu. Açılış tarihi, Türkiye’nin Avrupa Birliği sürecindeki kritik bir zirve ile çakışacak biçimde seçilerek müzeye sembolik bir politik rol de yüklenmişti.

2018–2022 arasında müze, Beyoğlu’ndaki tarihi Union Française binasında geçici olarak faaliyet gösterdi; 2023’te ise Karaköy Galataport bölgesinde, Renzo Piano Building Workshop tarafından tasarlanan yeni yapısına taşındı. Beş katlı, yaklaşık 10.500 m²’lik bu yapı, şeffaf zemin katı, denize bakan cam yüzeyleri ve yansıtma havuzuyla, hem Boğaziçi’nin ışığını içeri alan hem de kentin tarihi siluetine bakan bir “kültür gemisi” gibi kurgulanmış durumda.

Kurucu Koleksiyon ve Kurumsal Vizyon

İstanbul Modern’in çekirdeğini, uzun yıllara yayılan Eczacıbaşı koleksiyonu ve ona eklemlenen bağışlar, satın almalar ve emanet yapıtlar oluşturuyor. Müze, özellikle 1950 sonrası Türk modern ve çağdaş sanatını eksenine alırken, resim, heykel, fotoğraf, video, enstalasyon, yeni medya, tasarım ve mimarlık alanlarını da kapsayan disiplinlerarası bir çerçeve kuruyor.

Kurumsal vizyon, yalnızca “eser sergilemek” değil, üretimi destekleyen, eğitim programlarıyla yeni kuşakları sanatla buluşturan, Türkiye’nin çağdaş kültürel kimliğini dünyayla paylaşan bir platform yaratmak üzerine kurulu. Açılışından bu yana milyonlarca ziyaretçi ağırlayan müze, çocuk ve gençlere yönelik ücretsiz eğitim programlarıyla da koleksiyonunu pedagojik bir laboratuvara dönüştürüyor.

Koleksiyonun Omurgası ve Sanatçılar

Koleksiyon, Fahrelnissa Zeid, Nejad Devrim, Erol Akyavaş, Nuri İyem gibi Türkiye modernizminin temel isimlerinden başlayıp, farklı kuşaklardan çağdaş sanatçılara uzanıyor. Müze, bir yandan soyut resim, dışavurumculuk, toplumsal gerçekçilik gibi akımların Türkiye’deki örneklerini bir araya getirirken, diğer yandan fotoğraf ve video işleriyle kentleşme, göç, beden politikaları, ekoloji gibi güncel meseleleri de görünür kılıyor.

Girişte ziyaretçiyi karşılayan Tony Cragg’in “Runner” heykeli gibi uluslararası yapıtlar, koleksiyonun yalnız Türkiye’ye kapalı bir “ulusal panteon” olmadığını, küresel çağdaş sanatla diyalog kurma iddiasını da vurguluyor.

Bu genel omurga içinde, İstanbul Modern’in kendisiyle özdeşleşmiş bir yapıt ise Fahrelnissa Zeid’in “Cehennemim / My Hell” tablosu. Müzenin koleksiyonuna ilk giren eserlerden olan bu anıtsal tuval, hem Zeid’in külliyatının hem de müzenin kimliğinin merkezine yerleşmiş durumda.

Odak Eser: Fahrelnissa Zeid, Cehennemim (1951)

Sanatçının Tanıtımı

1901’de Büyükada’da doğan Fahrelnissa Zeid, Osmanlı Şakir Paşa ailesinin bir üyesi, aynı zamanda Cevat Şakir Kabaağaçlı ve Aliye Berger gibi isimlerle aynı kültürel çevrenin parçasıdır. Sanayi-i Nefise’deki ilk kadın öğrencilerden biri olarak akademik eğitime başlayan Zeid, Paris ve Londra’da sürdürdüğü hayatıyla, Türkiye modernizmini Avrupa avangardı ile kesiştiren kozmopolit bir figür hâline gelir. Büyük ölçekli, vitrayı andıran soyut kompozisyonları, onu hem Türkiye’de hem uluslararası alanda 20. yüzyılın önemli modernistleri arasına yerleştirir.Vikipedi+1

Eserin Tanıtımı ve Kompozisyon

“Cehennemim”, 1951 tarihli, yaklaşık 2 x 5 metre boyutlarında, yatay formatta bir yağlıboya tuvaldir. Tuval, siyah çizgilerin oluşturduğu organik ve geometrik formlarla adeta bir vitray yüzeyi gibi parçalara bölünmüştür. Sarı, kırmızı, turuncu ve gri tonları, siyah-beyaz alanlarla birlikte, iç içe geçen bir girdap duygusu yaratır. İzleyici, resme uzaktan baktığında dev bir patlama ya da kozmik çarpışma hisseder; yaklaştığında ise küçük üçgenler, kesik yüzey parçaları ve kıvrımlı çizgilerin ayrıntılı dokusunu seçmeye başlar.

Tuvalin merkezine yakın bir yerde, kırık bir boşluk hissi veren koyu bir alan göze çarpar; sanki tüm renkler bu boşluğun çevresinde dönüp durur. Zeid’in tabloyu atölyesinde iki duvar boyunca gererek çalıştığı, yüzeye adeta “yürüyerek” müdahale ettiği bilinir; bu fiziksel süreç, eserin ölçeksiz ve yönsüz yapısına da yansımıştır.

Panofsky’nin Üç Düzeyli Analizi

Ön-ikonografik düzeyde “Cehennemim”, figürsüz, soyut bir kompozisyondur. Gördüğümüz, siyah çizgilerle bölünmüş renk alanları, spiral hareketler, kırık üçgenler, kavisli şeritler ve yoğun bir yüzey hareketidir. Herhangi bir klasik figür, manzara ya da nesne ayırt edemeyiz; yalnızca ritim, yön ve renk ilişkileri vardır.

İkonografik düzeyde, resmin başlığının açtığı anlam alanına gireriz. “Cehennemim”, sanatçının dış dünyadaki bir cehennem kurgusundan çok, iç dünyanın parçalanmışlığına işaret eder. Vitray benzeri örgü, hem Bizans mozaiklerini hem İslam süsleme sanatının soyut geometrisini çağrıştırır; ama bu geleneksel düzen, burada patlamış, kırılmış, aşırı yoğunlaşmış bir hâle gelmiştir. Zeid’in savaş, sürgün, aile trajedileri ve aristokrat bir çevreden kopuşla biçimlenen yaşamöyküsü, bu içsel cehennemin ikonografik arka planını oluşturur.

İkonolojik düzeyde ise tablo, hem Zeid’in kişisel tarihini hem de Türkiye’nin modernleşme sürecindeki gerilimleri bedenleştirir. 1950’ler, bir yandan Avrupa soyutlamasının yükseldiği, diğer yandan Türkiye’de modernist denemelerin henüz kurumsallaşmaya çalıştığı yıllardır. “Cehennemim”, Doğu–Batı, gelenek–modern, merkez–çevre gibi ikilikleri basit sembollerle değil, parçalanmış bir uzamla ifade eder. Bu açıdan eser, yalnız Zeid’in değil, İstanbul Modern’in de kimliğine sinen “melez modernlik” halinin erken ve radikal bir ifadesi olarak okunabilir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil

“Cehennemim”, cehennemi ateş, alev, figürlü azap sahneleriyle değil, kontrolsüzce çoğalan biçimler ve sıkışmış bir enerji alanı olarak temsil eder. Renklerin şiddeti ve çizgilerin hızı, izleyiciyi moral bir cezalandırma anlatısından çok, varoluşsal bir sıkışma duygusuna taşır. Cehennem, burada Tanrısal bir yargının mekânı değil, bilinç ile bilinçdışının, tarih ile kişisel deneyimin birbirine dolandığı içsel bir alandır. İstanbul Modern bağlamında bu eser, Türkiye’nin modern sanat tarihinin trajik, kesintili, yer yer “yanarak” ilerlemiş yönlerini de temsil eder.

Bakış

Bakış düzeyinde, eserin ölçeği belirleyicidir. Beş metreye yaklaşan genişlik, izleyiciyi tablonun karşısına değil, içine yerleştirir; göz, sağdan sola, aşağıdan yukarıya sürekli hareket etmek zorunda kalır. Kavramsal anlamda sabit bir odak noktası yoktur; bakış, mozaik parçalarının arasına takılıp kalır. Bu durum, klasik perspektif düzeninin kırılması anlamına gelir: İzleyici, “sahneye bakan” güvenli bir dış göz konumunda değildir; cehennemin akışına maruz kalır. Renzo Piano’nun yüksek tavanlı, nötr galerilerinde, tablo ile beden arasındaki mesafe de bu bakışı güçlendirir; geniş boş duvar yüzeyi, eserin taşıdığı görsel gürültüyü daha da belirginleştirir.

Boşluk

İlk bakışta yüzey tamamen doluymuş gibi görünse de “Cehennemim”in asıl dramatik yanı, içindeki boşluklardır. Koyu merkez alanı ve onun çevresindeki daha soluk renkli üçgenler, resmin ortasında bir tür “yutulmuş” bölge yaratır. Bu boşluk, ne tam bir merkez ne de tamamen yokluk; daha çok, anlamın çöktüğü bir gedik gibidir. İzleyici, gözünü oradan alamaz; fakat içini tam olarak dolduramaz. Boşluk, böylece cehennemin asıl gerilimini kurar: Anlamın çok fazla imge yüzünden kaydığı, ama yine de silinmediği bir bölge.

Stil – Tip – Sembol

Zeid’in bu eserindeki stil, hem soyut dışavurumculuk hem de İslam–Bizans kaynaklı geometrik örgüyle akrabadır. Kalın siyah konturlar, renkli alanları cam parçaları gibi ayırır; bu, vitray estetiğini çağrıştırır. Renkler ise fırça darbelerinin izini saklamayan, yoğun, bazen kirlenmiş tonlarla kullanılır. Bu stil, Avrupa merkezli soyut resim kanonuna dahil edilebilecek kadar modernist; ama aynı zamanda, İstanbul’un çok katmanlı görsel tarihini de içeren hibrit bir dildir.

Tip

Eserde belirgin bir insan tipi yoktur; fakat belirli tipik durumlar sezilir: Parçalanmış kimlik, sürgün, travma, hız çağına sıkışmış aristokrat bir özne. Bu tipler, figürlerle değil, biçimsel dinamiklerle kuruludur. Kesişen çizgiler, sıkışan üçgenler ve birbirine çarpan renk alanları, “modern özne”nin dağılmışlığını tipik bir durum olarak görünür kılar.

Sembol

Cehennem sözcüğü, eserin başlı başına sembolik bir çerçevesidir; ancak Zeid bunu doğrudan dini bir cehennem betimi olarak değil, içsel çatışmanın metaforu olarak kullanır. Kırmızı ve sarı alanlar yanma ve ışımayı; siyah çizgiler, hem sınır hem de yarık duygusunu; camı andıran parçalı yapı ise kırılmış bir bütünlüğü çağrıştırır. Ortadaki karanlık boşluk, hem ölüm tehdidini hem de süregiden bir dönüşümün merkezini ima eder; sanki tüm renkler bu çukurun etrafında dolanarak cehennemi yeniden üretir.

Sanat Akımı

“Cehennemim”, genel olarak soyut sanat ve dışavurumculuk başlıkları altında değerlendirilebilir; fakat Zeid’in pratiği, tek bir akıma indirgenemeyecek kadar karmaşıktır. Paris’in “Nouvelle École de Paris” ortamı, İslam ve Bizans süsleme geleneği, savaş-sonrası Avrupa’nın travmatik atmosferi ve İstanbul’un melez görsel kültürü, bu eserde birlikte çalışır. Bu nedenle tabloyu, “kozmopolit soyut modernizm”in Türkiye’deki en erken ve güçlü örneklerinden biri olarak görmek mümkündür.

Sonuç

Bu ilk yazıda, İstanbul Modern’i hem kurumsal tarih ve mimari bağlamı içinde, hem de Fahrelnissa Zeid’in “Cehennemim” tablosu üzerinden görsel diyalektik yöntemle okumaya çalıştık. Müze, bir yandan Türkiye’nin modern ve çağdaş sanatını dünyaya açan vitrin; diğer yandan, tıpkı Zeid’in tuvali gibi, parçalı ama inatla bir arada durmaya çalışan bir hafıza alanı.

Künye

Müze: İstanbul Modern Sanat Müzesi
Kuruluş: 11 Aralık 2004, İstanbul
Yer: Karaköy, Galataport bölgesi, Renzo Piano Building Workshop tasarımı yeni müze binası
Odak Eser: Fahrelnissa Zeid, Cehennemim / My Hell, 1951, tuval üzerine yağlıboya, 205 x 528 cm, İstanbul Modern Koleksiyonu