I. Giriş: Bilgi, Eğitim ve Eşitlik Sorusu
Öğrenme nedir? Kim öğretir? Kim öğrenir? Bu sorular yüzyıllar boyunca pedagojik düşüncenin merkezinde yer alırken, bu sorulara verilen cevaplar toplumsal hiyerarşilerin de yeniden üretilmesini sağlamıştır. Fransız filozof Jacques Rancière, 1987 yılında yayımladığı Le Maître ignorant (The Ignorant Schoolmaster) adlı eseriyle, bu sorulara ezber bozan bir bakış getirir. Rancière, modern eğitimin temelinde yer alan “bilen-aktaran öğretmen” figürünü sorgulayarak, bilgiye erişimin bir iktidar meselesi olmadığını, tersine, herkesin düşünme ve öğrenme yetisiyle donatılmış olduğunu savunur.
Bu yazıda Rancière’in “aptal öğretmen” kavramı üzerinden, eğitim kuramına dair getirdiği radikal yaklaşımı ele alacak; bilgi, öğrenme ve eşitlik arasındaki ilişkiyi yeniden düşünmeye çalışacaz.
II. Joseph Jacotot ve Gerçek Bir Deneyim
Rancière’in kitabı, 19. yüzyılın başında yaşayan Fransız eğitimci Joseph Jacotot’nun hayatına dayanan gerçek bir anlatıya dayanır. Jacotot, 1818 yılında Belçika’da, Fransızca bilmeyen Flemenk öğrencilere, çift dilli bir kitap yardımıyla Fransızca öğretmek zorunda kalır. Bu deneyim, ona şu şeyi gösterir: öğrenciler, onun “bilgisine” ihtiyaç duymadan da öğrenebilmektedir. Buradan yola çıkarak Jacotot, çağdaş eğitim sistemlerinin temeline yerleştirilmiş olan “öğretmen otoritesi” fikrini köklü bir biçimde sarsar.
Rancière, Jacotot’nun bu deneyimini bir felsefî meseleye dönüştürür: “Bilmek”, “aktarmak” ya da “açıklamak” zorunlu değildir. Aksine, açıklama eylemi, öğreneni edilgenleştirir. Gerçek anlamda öğrenme, bireyin kendi aklıyla kurduğu anlam ilişkisiyle ortaya çıkar.
III. Aptal Öğretmen Kimdir?
“Aptal öğretmen” kavramı, paradoksal bir şekilde, eğitimin özüne dair radikal bir soruyu içerir: Bir kişi, hiçbir şey bilmeden öğretebilir mi? Jacotot’nun deneyimi, bu soruya olumlu cevap verir.
Rancière’e göre “aptallık”, burada zihinsel eksiklik değil, bilginin “monopol” altında tutulmasına karşı bir direniştir. Aptal öğretmen, öğrenciyi yönlendiren değil, ona eşlik eden; anlamın kendisinden değil, öğrencinin kendi çabasından doğan bir öğrenme sürecini savunur.
IV. Açıklamanın Despotizmi
Modern eğitimin temel eylemlerinden biri, “açıklama”dır. Oysa Rancière’e göre açıklama, kendi başına bir bilgi aktarımından çok, bir iktidar kurma biçimidir. Açıklayan kişi, karşsısındakini “anlamayacağı” varsayımıyla konumlandırır; bu da bir eğitimsel tahakküm yaratır.
Bunun yerine Rancière, “açıklamama”yı önerir. Yani eğitimci, öğrencinin düşünme sürecine müdahale etmeden, kendi yolunu bulmasına olanak tanımalıdır. Bu durum, bilgiye erişimi demokratikleştirir; çünkü herkesin aklı vardır, herkes düşünebilir.
V. Öğrenme: Eşitliğin Ontolojik Biçimi
Rancière için eğitim, öğrenmenin ötesinde bir varoluş şeklidir. Onda eğitim, toplumsal eşitliğin ontolojik bir düzlemde yeniden kurulmasıdır. Bilgiyi veren ve alanları ayıran her sistem, sadece eğitimi değil, toplumu da bölür. Bu nedenle “aptal öğretmen” modeli, sadece pedagojik değil, politik bir çağrıdır: Tüm insanlar, eşit bir akla sahiptir.
Bu perspektiften bakıldığında, eğitimin amacı bilgi vermek değil; bireyin kendi aklıyla düşünmesini sağlamaktır. Çünkü bilgi, paylaşıldığı ölçüde anlamlıdır. Bilginin otoriteye bağlı olmadığını gösteren her deneyim, eşitliğin bir tezahürü olur.
VI. Türkiye Bağlamında Bir Değerlendirme
Annette Bozorgan, Wikimedia Commons, lisans: CC BY-SA 3.0
Türkiye’de eğitim sistemi yıllardır bilgi aktarımını merkezine koyan, sınav ve ezber temelli, yukarıdan aşağıya yapılanmış bir modeldir. Bu model, düşünen birey değil, “doğru cevap” veren bireyler yetiştirir. Öğretmen figürü, bilgiyi “veren” otorite olarak yüeltilir.
Oysa Rancière’in “aptal öğretmen” metaforu, bu yapıyının kökten sorgulanmasıdır. Öğretmen, anlamı aktaran değil, birlikte yürüyen; bilgiyi ezberleten değil, merakı koruyan; kontrol eden değil, alan açan olmalıdır. Bu anlayış, yalnızca eğitimi değil, toplumsal ilişkileri de daha eşitlikçi bir zemine taşır.
VII. Sonuç: Bilginin Eşitliği, Düşünmenin Özgürlüğü
The Ignorant Schoolmaster, sade bir eğitim eleştirisi değil, düşünmenin ve anlam kurmanın kimin hakkı olduğu sorusuna verilen felsefî bir cevaptır. Rancière bize şunu hatırlatır:
“Bilenin öğretme hakkı, aklın çoğulluğu karşısında bir tahakküm olabilir. Çünkü herkesin aklı vardır, ve herkes anlayabilir.”
Filomythos olarak bu yazıyla, Rancière’in felsefesinde eğitimin, iktidarın bir aygıtı değil, insanın kendi aklıyla düşünebilme cesareti olduğunu yeniden düşünmeye çağırıyoruz.
Not: Bu yazıda Jacques Rancière’in “The Ignorant Schoolmaster” adlı eserinin adı, Türkçeye “Aptal Öğretmen” olarak çevrilmiştir. Bu çeviri, yazarın bilgiye dayalı otorite anlayışını ters yüz eden kavramsal yaklaşımını yansıtmak amacıyla tercih edilmiştir.
