Öğleden Sonra Ayini / Afternoon Mass — Paul Delvaux, 1937

Sanatçının Tanıtımı

Paul Delvaux, Belçika Sürrealizmi’nin en önemli isimlerinden biridir. Resimlerinde çıplak kadın figürleri, antik ya da klasik mimari kalıntılar, tren istasyonları, ay ışığı, boş sokaklar ve donmuş bakışlar sıkça yer alır. Delvaux’nun dünyasında figürler çoğu zaman birbirine yakın görünür; fakat psikolojik olarak birbirine temas etmez. Bu nedenle onun resimleri doğrudan anlatıdan çok, rüya, arzu, uzaklık ve sahneleme duygusuyla çalışır. Öğleden Sonra Ayini / Afternoon Mass, bu açıdan Delvaux’nun kadın bedeni, ayna, erkek bakışı ve metafizik mekân arasındaki gerilimini açık biçimde taşır.

Eserin Tanıtımı ve Kompozisyon

Resmin ön planında yarı örtülü çıplak bir kadın figürü vardır. Kadın sağ eliyle oval bir el aynası tutar; başı aynaya doğru eğilir. Sol tarafta, daha küçük ölçekte çıplak bir erkek figürü görülür. Erkek figürün eli, kadına ya da sahnenin merkezine doğru uzanır. Arka planda kırmızı tuğlalı harabeler, kemerler, duvar parçaları ve koyu mavi bir gökyüzü vardır. Zemindeki kırmızı taş döşeme, figürleri tiyatral bir platforma yerleştirir. Kompozisyonun merkezi, kadının aynaya yönelen bakışı ile erkek figürün uzanan eli arasındaki karşılıksız hattır.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik:
Resimde harabe benzeri bir açık mekânda iki çıplak figür görülür. Ön plandaki kadın büyük ölçekte verilmiştir; belinin altı beyaz bir kumaşla örtülüdür. Elinde saplı oval bir ayna tutar. Sol arka planda daha küçük ölçekte çıplak bir erkek figürü ayakta durur ve bir elini ileri uzatır. Zeminde kırmızı taş döşeme, arkada tuğla kemerler, duvar kalıntıları, bitki örtüsü ve koyu gökyüzü bulunur. Alt kısımda küçük takı ya da süs eşyasını andıran nesneler yer alır.

İkonografik:
Ayna, Batı resminde kendini görme, güzellik, öz-bilinç, vanitas ve arzunun aracısı olarak sıkça kullanılır. Burada kadın figürü aynaya bakar; fakat ayna açık bir yansıma sunmaz. Bu nedenle ayna, kendini tanımanın güvenli aracı olmaktan çıkar, belirsiz bir yüzeye dönüşür. Sol taraftaki erkek figür, uzanan eliyle bir öneri, çağrı ya da talep hareketi kurar. Özgün başlık olan Propositions Diurnes de bu “öneri” ya da “sunum” fikrini güçlendirir. Ancak kadın figürü erkeğe dönmez; bakışını aynaya kapatır. Harabe mekân ise bu karşılaşmayı gündelik bir sahneden çıkarıp zamansız ve ritüel bir alana taşır.

İkonolojik:
Eserin derin gerilimi, arzu ile karşılıksızlık arasındadır. Erkek figür görünür biçimde yönelir; kadın figür ise aynı sahnede bulunmasına rağmen ona cevap vermez. Kadının aynaya bakması, onu dışarıdan gelen çağrıdan çok kendi imgesine, kendi kapalı dünyasına bağlar. Fakat aynanın yansıma vermemesi, bu içe dönüşü de kesinleştirmez. Delvaux burada arzuyu doğrudan temas olarak değil, sahneye yayılmış bir mesafe olarak kurar. Figürler çıplaktır; ama açıklık, yakınlık üretmez. Bedenler görünürdür; fakat ilişki kurulmaz.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil:
Kadın bedeni büyük, heykelsi ve sakin bir kütle olarak temsil edilir. Göğüs, karın ve omuz hattı açıkça görünür; ancak figür erotik bir davet pozisyonunda değildir. Onu asıl belirleyen şey bedeninin açıklığı değil, aynaya yönelen kapalı dikkattir. Erkek figür ise daha küçük ve uzak verilmiştir. Bu ölçek farkı önemlidir: Kadın resmin görsel merkezi olurken, erkek figür bir çağrı ya da müdahale işareti gibi kalır. Temsil, çıplaklığı yakınlık değil, mesafe üreten bir forma dönüştürür.

Bakış:
Resimde bakış doğrudan izleyiciye yönelmez. Kadın aynaya bakar; erkek kadına ya da sahne merkezine doğru uzanır; izleyici ise bu karşılaşmanın dışında bırakılır. Ayna normalde bakışı çoğaltan bir nesnedir; burada ise bakışı kapatır. Kadının yüzü görünse de psikolojik olarak ele geçirilemez. Erkek figürün hareketi de karşılık bulmaz. Böylece bakış, açık bir ilişki kurmak yerine kırılır, sapar ve boş aynada askıda kalır.

Boşluk:
Delvaux’nun mekânı yalnız arka plan değildir. Harabeler, boş kemerler ve geniş taş döşeme, figürler arasındaki mesafeyi büyütür. Kadın ve erkek aynı sahnededir; fakat aralarındaki boşluk psikolojik olarak kapanmaz. Koyu gökyüzü ve kırmızı zemin, sahneyi gündüz gerçekliğinden çok düşsel bir tiyatroya yaklaştırır. Asıl boşluk ise aynanın içinde açılır: Ayna vardır, ama yansıma yoktur. Bu yansımasızlık, eserin en güçlü sessiz alanıdır.

Stil – Tip – Sembol

Stil:
Eser, Delvaux’nun Sürrealizm ile metafizik resim arasında duran üslubunu taşır. Figürler gerçekçi ve akademik bir açıklıkla işlenmiştir; ancak mekân ve figürler arasındaki ilişki gerçekçi değildir. De Chirico’yu hatırlatan boş mimari, sert perspektif etkisi, heykelsi bedenler ve donmuş atmosfer, sahneye metafizik bir yalnızlık verir. Delvaux’nun gerçeküstücülüğü çarpıtılmış biçimlerden çok, tanıdık imgelerin yan yana gelişindeki huzursuzluktan doğar.

Tip:
Kadın figürü, aynalı nü tipine bağlanır; fakat klasik aynalı Venüs geleneğinden ayrılır. Çünkü burada ayna güzelliği onaylamaz, kimliği açıklamaz, izleyiciye geri dönük bir oyun kurmaz. Erkek figür ise çağrıda bulunan ya da öneri sunan figür tipidir. Bu iki tip aynı mekânda karşılaşır; ancak birbirine bağlanmaz. Harabe mekân, sahneyi antik ya da törensel bir düzleme taşıyarak figürleri gündelik kimliklerinden uzaklaştırır.

Sembol:
Ayna, öz-bilinç ve arzunun kırılmış yüzeyidir. Kadının beyaz örtüsü, çıplaklık ile örtünme arasındaki eşiği temsil eder. Erkek figürün uzanan eli, teklif, çağrı ya da arzu hareketidir. Harabeler, zamanın çözülmesini ve geçmişin sahneye dönüşmesini taşır. Kırmızı taş zemin, bedensel sıcaklığı ve teatral sertliği aynı anda kurar. Zemindeki küçük süs eşyaları ise kadınlık, güzellik ve törensel hazırlık çağrışımlarını destekler.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Metafizik sanat / Sürrealizm. Eser, gerçekçi figürleri mantıksal olarak açıklanamayan bir mekân ve ilişki düzeni içine yerleştirir. Delvaux, çıplaklık, ayna, erkek figür ve harabe mimariyi bir araya getirerek gündelik olmayan, düşsel ve metafizik bir sahne kurar.

Sonuç

Öğleden Sonra Ayini / Afternoon Mass, çıplak kadın bedeni ile erkek figür arasındaki doğrudan bir karşılaşmayı değil, karşılaşmanın ertelenmesini gösterir. Kadın aynaya yönelir; erkek elini uzatır; fakat iki hareket birleşmez. Ayna yansıma vermez, harabe mekân açıklama sunmaz, figürler birbirine temas etmez. Delvaux’nun sahnesinde arzu açıkça görünür; ama hiçbir zaman tamamlanmaz. Eserin gücü bu askıda kalmış ilişkidedir: bedenler çıplaktır, mekân açıktır, fakat anlam kapalıdır.