Sfenks’in Bilmeceleri / Riddles of the Sphinx — Laura Mulvey ve Peter Wollen (1977)

Yönetmen ve Bağlam

Laura Mulvey ve Peter Wollen’in birlikte yönettiği Riddles of the Sphinx, 1970’lerin feminist film teorisiyle doğrudan ilişkili deneysel bir yapımdır. Mulvey’nin erkek bakışı eleştirisi bu filmde yalnız kuramsal bir tez olarak kalmaz; kamera, kurgu, ses ve anlatı biçimi içinde sınanır. Film, klasik sinemanın kadını seyirlik imgeye dönüştüren yapısına karşı başka bir görme biçimi arar.

Filmin Kompozisyonu

Film, Louise adlı bir kadının annelik, çalışma hayatı ve gündelik yaşam içindeki konumunu parçalı ve deneysel bir yapı içinde kurar. Burada klasik anlamda güçlü bir olay örgüsü yoktur. Film, bir kadının yaşamını dramatik dönemeçlerle anlatmak yerine, kadın deneyiminin sinemada nasıl temsil edilebileceğini araştırır. Uzun planlar, dairesel kamera hareketleri, anlatıcı sesleri ve bölümlenmiş yapı, seyirciyi alışılmış özdeşleşme düzeninden uzaklaştırır.

Bu nedenle film, “ne oluyor?” sorusundan çok “nasıl bakıyoruz?” sorusuyla ilgilenir. Louise’in hayatı, melodramatik bir mağduriyet hikâyesine dönüştürülmez. Ev, çocuk bakımı, iş ve kadınlar arası konuşma alanları, klasik sinemanın çoğu zaman arka planda bıraktığı deneyimleri merkeze taşır.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik: Filmde ev içi mekânlar, çocuk bakımı, kadınların konuşmaları, çalışma alanları ve uzun kamera hareketleri öne çıkar. Kamera çoğu zaman figürü tek başına parlatmaz; onu mekân, zaman ve gündelik ilişkiler içinde dolaştırır.

İkonografik: Sfenks miti, kadınlık, bilmece, suskunluk ve patriyarkal kültürün kadın deneyimini açıklama çabasıyla ilişkilidir. Louise’in gündelik yaşamı bu mitolojik düzlemle birlikte düşünülür. Kadın, çözülmesi gereken gizemli bir varlık olarak değil, temsilin sınırlarını açığa çıkaran tarihsel bir özne olarak belirir.

İkonolojik: Film, kadın imgesini yeniden güzelleştirmeye çalışmaz. Daha temel bir şey yapar: Kadının sinemada nasıl görüldüğünü ve hangi biçimlerle sessizleştirildiğini sorgular. Bu nedenle Riddles of the Sphinx, kadın hakkında konuşan bir filmden çok, kadın deneyimini temsil edebilmek için sinema dilinin kendisini değiştirmeye çalışan bir filmdir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Film anneliği doğal, kutsal ya da kendiliğinden bir kadınlık özü olarak kurmaz. Annelik burada emek, zaman, yorgunluk ve toplumsal beklentiyle birlikte görünür. Louise’in deneyimi büyük dramatik olaylarla değil, gündelik tekrarlar ve parçalanmış zamanla verilir. Bu tercih, kadını yalnız aşk, aile ya da kriz anlatısı içinde konumlandıran klasik sinemaya karşıdır.

Bakış: Filmin asıl gücü bakış düzenindedir. Kamera kadın bedenini seyirlik bir nesneye dönüştürmez. Dairesel hareketler, izleyiciye sabit ve sahiplenici bir bakış noktası vermez. Kamera bedeni ele geçirmek yerine mekânı, sesi ve zamanı dolaşır. Bu nedenle seyirci rahat bir görsel haz konumuna yerleşemez. Film, bakmayı kolaylaştırmaz; bakışın kendisini sorun haline getirir.

Boşluk: Filmdeki boşluk, kadın deneyiminin klasik sinema tarafından temsil edilemeyen alanıdır. Louise tam olarak açıklanmaz, psikolojik olarak kapatılmaz, tek bir anlama indirgenmez. Bu açıklık önemlidir. Film, kadını çözülmesi gereken bir bilmeceye dönüştürmez; tam tersine, onu açıklamak isteyen patriyarkal dilin yetersizliğini gösterir.

Stil-Tip-Sembol

Stil: Film uzun planlar, dairesel kamera hareketleri, parçalı anlatı ve ses-görüntü ayrışmasıyla kurulur. Bu stil, klasik anlatı sinemasının hızlı özdeşleşme ve dramatik ilerleme düzenine karşı çalışır. Görsel haz bütünüyle ortadan kalkmaz; fakat alışılmış biçimi bozulur. Seyirci izlemekten çok düşünmeye çağrılır.

Tip: Louise klasik dramatik kahraman değildir. O, feminist sinemanın düşünsel öznesi olarak kurulur. Onun etrafındaki gündelik mekânlar ve ilişkiler, kadın emeği, annelik ve temsil sorununu taşıyan alanlara dönüşür.

Sembol: Sfenks, kadınlığın gizemli ve çözülemez özü olarak değil, patriyarkal kültürün kadın deneyimini açıklamakta zorlandığı noktayı gösteren bir figürdür. Dairesel kamera hareketi de klasik anlatının doğrusal ilerleyişine karşı çalışan güçlü bir biçimsel semboldür.

Sinemasal Hattın Açık Belirtilmesi

Riddles of the Sphinx, feminist avangard sinema içinde yer alır. Onu önemli kılan şey yalnız kadın karakteri merkeze alması değildir. Film, kadınların nasıl temsil edileceği kadar, sinemanın hangi bakış düzeniyle çalıştığını da sorgular. Bu yüzden feminist sinema burada içerik değişikliği değil, biçimsel dönüşüm meselesidir.

Sonuç

Riddles of the Sphinx, kolay izlenen bir anlatı filmi değildir. Bilerek zor, parçalı ve düşünsel bir yapı kurar. Bu zorluk filmin zaafı değil, yöntemidir. Çünkü film, klasik sinemanın kadını kolayca görülebilir ve tüketilebilir bir imgeye dönüştüren yapısını kırmak ister.

Filmde kadın deneyimi ne kutsallaştırılır ne de melodramatik bir mağduriyete indirgenir. Louise’in gündelik hayatı, annelik, emek, ses, mekân ve bakış üzerinden düşünülür. Böylece Riddles of the Sphinx, feminist sinemanın yalnız ne anlattığıyla değil, nasıl baktığıyla da ilgili olduğunu gösterir.