Yükselme Simgeciliği: Merdiven, Şaman ve Göğe Çıkış

Yükseklik Neden Kutsaldır?

Mitolojik düşüncede yukarı çıkmak hiçbir zaman yalnızca fiziksel bir hareket değildir. Dağın zirvesine ulaşmak, ağaca tırmanmak, merdivenden çıkmak ya da göğün katlarını aşmak; insanın bulunduğu varlık düzeyinden başka bir düzeye geçmesini ifade edebilir. Bu yüzden yükselme simgeciliği, dünyanın merkezine ilişkin düşüncenin doğal devamıdır. Merkez farklı kozmik bölgelerin birleşebildiği yerse, yükselme bu açıklığı kullanarak bir bölgeden diğerine geçmenin eylemidir.

Göğe yönelmenin kutsallığı yalnız “Tanrılar yukarıdadır” biçimindeki basit bir konumlandırmaya indirgenemez. Yükseklik aynı zamanda sıradan dünyanın sınırlarından uzaklaşmayı, ağırlığın azalmasını, farklılaşmayı ve erişilmesi güç olana yaklaşmayı ifade eder. Mitolojik coğrafyada mesafe niceliksel olmaktan çıkar; yukarı ile aşağı arasında niteliksel fark oluşur. Bu nedenle merdivenin her basamağı eşit bir mekân parçası değildir. Dağın her yüksekliği veya kozmik ağacın her dalı da aynı varlık düzeyinde bulunmaz. Yükselen kişi yalnız yer değiştirmez; katman değiştirir.

Eliade’nin son derece özlü biçimde ifade ettiği üzere burada “bir varoluş tarzından başka birine geçişi mümkün kılan düzey kopması” söz konusudur. Yükselme simgeciliğinin bütün örneklerini birleştiren düşünce budur.

Şamanik Ağaç: Göğe Çıkışın Ritüel Haritası

Orta ve Kuzey Asya şamanizminde Dünya Ağacı’nın soyut bir kozmoloji olmaktan çıkıp ritüel bir güzergâha dönüşmesi özellikle belirgindir. Tören için hazırlanan ağaca yedi veya dokuz kertik açılır; şaman bunları aşarken yalnız bir ağaca tırmandığını değil, göğün katlarını geçtiğini ilan eder. Burada ritüel eylem ile kozmolojik tasarım birbirine çevrilmiştir. Ağacın fiziksel gövdesi yeryüzündedir; fakat törensel işlevi onu Dünya Ağacı hâline getirir. Kertikler gök katlarını, yükseliş ise kozmik yolculuğu taşır. Şamanın bedeni ritüel alanında kalırken mitolojik konumu değişmektedir.

Bu nedenle şamanik yolculuğu yalnız teatral bir temsil olarak görmek eksik olur. Katılımcılar açısından tören, daha önce anlatılmış kozmolojik bir hikâyenin sahnelenmesi değildir; o kozmolojinin yeniden etkinleştirilmesidir. Şaman hangi katta bulunduğunu bildirir, göksel varlıklarla karşılaşmasını anlatır ve sonunda en yüksek düzeye ulaşır.

Yedi veya dokuz sayısının tekrarı burada ayrıca önemlidir. Aynı sayılar Dünya Ağacı’nın dallarında, göğün katlarında ve ritüel yükselişin basamaklarında tekrarlandığında sayı salt aritmetik olmaktan çıkar. Kozmosun nasıl bölümlendiğini gösteren simgesel ölçü hâline gelir. Ancak bu benzerlikleri her durumda tek bir tarihsel kaynaktan yayılmış kalıplar saymak dikkat gerektirir. Eliade’nin de ayırdığı problem budur: belirli kozmolojik sistemlerin kültürler arasında aktarılmış olması başka, yükselme ve merkez simgeciliğinin daha geniş yapısal sürekliliği başkadır. Aynı biçim her yerde aynı tarihsel kökene sahip olmak zorunda değildir.

Davul: Yolculuğun Sesi

Şamanın yükselişinde yalnız ağaç değil, davul da belirleyicidir. Davulun Dünya Ağacı’yla bağlantılı ağaçtan yapılması, ritüel nesnesini kozmolojik yapının küçük bir karşılığına dönüştürür. Şaman davulu çalarken yalnız müzik üretmez; vecd hâlindeki yolculuğunun koşulunu oluşturur. Burada son derece ilginç bir dönüşüm vardır. Önce merkez mekânsal olarak ağaçta kurulmuştur. Ardından aynı merkez, ses ve ritim aracılığıyla hareket ettirilebilir hâle gelir. Şaman artık fiziksel ağaca tırmanmadan da kozmik yükselişi gerçekleştirebilir.

Davul böylece taşınabilir bir Dünya Ağacı gibi çalışır.

Bu durum simgenin nesneye bağlı olmadığını gösterir. Kozmik eksen bir dağda, ağaçta veya direğin biçiminde kurulabildiği gibi ritüel ses içinde de etkinleşebilir. Önemli olan maddi biçimin kendisinden çok, farklı varlık düzeyleri arasında geçiş kuran işlevdir. Şamanın yükselmesi bu bakımdan bir kaçış değildir. Kendi dünyasını terk ederek başka bir evrende kaybolmaz; kozmik düzenin katları arasında bağlantı kurar ve ardından geri döner. Yolculuk, merkezden uzaklaşmaktan çok merkezin sahip olduğu geçiş kapasitesini kullanmaktır.

Merdiven: Dikey Geçişin En Saf Biçimi

Ağaç ve dağ doğal biçimleriyle dikeylik taşırken merdiven insan eliyle kurulmuş saf bir geçiş yapısıdır. Başlangıç noktası ile varış noktası arasındaki farkı basamaklara böler. Bu nedenle dinsel simgecilikte son derece elverişli bir araçtır. Merdivenin alt ucu insanın bulunduğu dünyaya, üst ucu ulaşılmak istenen kutsal düzeye bağlanabilir. Basamaklar ise iki dünya arasındaki mesafenin tek hamlede değil, dereceler hâlinde aşılmasını sağlar.

Yakup’un rüyasındaki göğe uzanan merdiven bu yapının en tanınmış örneklerinden biridir. Meleklerin merdivenden inip çıkması, Gök ile Yer arasındaki ayrılığın mutlak olmadığını bildirir. Yol vardır; fakat bu yol gündelik göz için açık değildir. Rüya, sıradan mekânda saklı dikey bağlantıyı açığa çıkarır. Merdiven bu nedenle iki karşıt hareketi aynı yapıda barındırır: çıkış ve iniş. İnsan yukarıya yönelebilir; kutsal olan da aşağıya yaklaşabilir. Dikey eksen tek yönlü değildir. Böylece yükselme simgeciliği yalnız insanın Tanrı’ya ulaşma arzusunu değil, göksel olanla dünyevi olan arasındaki dolaşımı da ifade eder.

Mitra Merdiveni: Basamak Basamak Kozmos

Mitra gizemleriyle ilişkilendirilen yedi basamaklı tören merdiveni, kozmik yükselmenin ne kadar sistematik bir yapıya dönüştürülebildiğini gösterir. Basamakların farklı maddelerden yapılması ve gezegensel göklerle ilişkilendirilmesi, ritüel mekânı bir kozmos modeline dönüştürür. Yeni kabul edilen kişi merdivene çıktığında fiziksel olarak yalnız birkaç basamak yükselir; fakat ritüel düzeyde göksel katları aşmaktadır. Basamakların her biri başka bir kozmik alanı temsil ettiğinden yükselme bir tür kozmik eğitim hâline gelir.

Burada beden, kozmolojiyi öğrenmenin aracı olur.

Evren hakkında bilgi edinmek için yalnız bir öğreti dinlenmez; beden o evrenin katlarından geçirilir. Kozmik harita yürünür, tırmanılır ve deneyimlenir. Bu nokta dinsel ritüelin görsel ve bedensel niteliğini anlamak açısından önemlidir. Bir kozmoloji yalnız kavramlar sistemi değildir. Mimari, merdiven, sayı, renk, madde ve beden hareketi aracılığıyla duyusal bir düzene çevrilebilir. Zigguratın katlarına çıkılmasıyla Mitra merdiveninin aşılması arasında bu bakımdan yapısal yakınlık vardır: aşağıdaki sıradan alan ile yukarıdaki kutsal alan arasındaki fark, insan bedeninin yükselişi içinde deneyimlenir.

Ölüm Neden Bir Yükseliş Olarak Düşünülür?

Yükselme simgeciliğinin en çarpıcı alanlarından biri ölüm ritüelleridir. Çünkü ölüm ilk bakışta yükselmenin tersine benzer: beden yere bırakılır, mezara indirilir, insan yaşadığı dünyadan çekilir. Buna rağmen çok sayıda gelenekte ölünün yolculuğu dağa çıkış, merdiven veya göğe yükseliş biçiminde tasarlanmıştır. Bu karşıtlık aslında ölümün mitolojik anlamını açar. Ölüm yalnız biyolojik sona erme olarak düşünülmediğinde, bir varlık düzeyinden başka bir düzeye geçiş olur. Fiziksel beden aşağıya inerken ruhun yolu yukarıya yönelebilir.

Eski Mısır cenaze metinlerinde ölünün tanrılara ulaşması için merdiven hazırlanması bu yapının açık örneğidir. Merdiven burada mezar eşyasının pratik parçası değildir; ölünün kozmik yolculuğunu mümkün kılan geçittir. Benzer biçimde bazı Asya toplumlarında mezara bırakılan merdivenler, ölümden sonraki yolculuğun yine dikey bir güzergâh olarak düşünüldüğünü gösterir.

Dağ, mağara ve yükselişin ölüm anlatılarında birlikte bulunması da aynı nedenle anlamlıdır. Ölüm önce aşağı dünyaya giriş, ardından başka bir düzeye geçiş biçiminde kurgulanabilir. İniş ile çıkış birbirini dışlamaz; tam tersine dönüşümün iki evresini oluşturur.

Kabul Ayini ve Ölüm: Eski Benliğin Aşılması

Yükselme yalnız ölümden sonraki yolculuğa ait değildir. Kabul ve inisiyasyon ritüellerinde de aynı yapı ortaya çıkar. Bunun nedeni, inisiyasyonun simgesel bir ölüm ve yeniden doğum olarak örgütlenebilmesidir. Aday eski konumunu terk eder fakat henüz yeni statüsüne ulaşmamıştır. Arada bir eşik bulunur. Merdiven tam da bu eşik durumunun biçimidir. Her basamak adayın eski dünyasından biraz daha uzaklaşmasını, yeni düzene biraz daha yaklaşmasını sağlar. Yolculuk tamamlandığında aynı kişi biyolojik anlamda değişmemiştir; ancak dinsel veya toplumsal statüsü başka bir düzeye taşınmıştır. Bu nedenle tırmanmak ile dönüşmek arasında güçlü bir bağ kurulur. Yükselişin hedefi fiziksel yükseklik değil, niteliksel değişimdir.

Göğe Çıkmak ve Ölümsüzlük

Yükselme anlatılarında göksel alana ulaşmanın ölümsüzlükle ilişkilendirilmesi tesadüf değildir. İnsan dünyası değişim, yaşlanma ve ölümün alanıdır. Göksel alan ise birçok dinsel tasarımda süreklilik ve kutsal hayatla ilişkilendirilir. Dolayısıyla göğe çıkma arzusu yalnız yukarıda bulunan tanrılara yaklaşmak değildir; insanın kendi sonluluğunun sınırını aşma arzusudur. Bu nedenle şamanın göksel katlara çıkışı, inisiyenin merdiveni aşması veya ölünün göksel dünyaya yönelmesi aynı temel sorunun farklı cevaplarıdır: İnsan, kendisine verilmiş varoluş düzeyinin sınırını aşabilir mi? Yükselme ritüeli bu soruya bedensel bir cevap verir. İnsan gerçekten göğe ulaşmasa bile kutsal düzen içinde bunu gerçekleştirir. Ritüel, ulaşılamayanı deneyimlenebilir kılar.

Sonuç: Yükselmek Bir Yer Değiştirmek Değil, Başkalaşmaktır

Merdiven, Dünya Ağacı, dağ, şamanın yolculuğu ve gök katları farklı geleneklere ait imgeler olsa da aynı temel yapıda buluşurlar: insanın bulunduğu varlık düzeyi mutlak değildir.

Yukarıya doğru hareket, bu sınırın aşılabileceği düşüncesini taşır. Bu yüzden yükselme simgeciliğini yalnız “göğe çıkmak” biçiminde okumak eksiktir. Asıl mesele yükseklik değil, başkalaşmadır. Şaman göksel katlara geçerken, inisiye merdiveni çıkarken veya ölü ruh göğe yönelirken eski konum ile yeni konum arasında bir eşik aşılır.

Merdivenin simgesel gücü basamaklarında değil, iki farklı gerçeklik düzeyini birbirine bağlamasında yatar.

Yükseliş bu nedenle mitolojik düşüncenin en kalıcı hareketlerinden biridir: insanın kendi durumunu yeterli bulmamasının, daha yüksek bir varlık yoğunluğuna yönelmesinin ve kutsalla arasındaki mesafeyi aşma arzusunun dikey biçimidir.