Aurora — Cristi Puiu (2010)

Yönetmen ve Bağlam

Cristi Puiu’nun Aurora filmi, Romanya Yeni Dalgası’nın en zor, en kapalı ve en ısrarlı yapıtlarından biridir. Bay Lazarescu’nun Ölümü ile kurduğu gündelik gerçekçilik hattını burada daha da sertleştirir; ama bu kez kurumsal dolaşımı değil, bir adamın içe kapanmış hareketini izler. Puiu, merkezine Viorel’i yerleştirir ve onu açıklamak yerine uzun süre yalnızca takip eder. Böylece film, suçun nedenlerinden çok, algılanış biçimiyle ilgilenir.

Filmin Kompozisyonu

Filmin yapısı ilk bakışta dağınık görünür. Viorel bir atölyeye gider, evlere uğrar, apartmanlarda dolaşır, silah ve mühimmatla ilgili işler yapar, arabayla gezer, insanlarla kısa ve tuhaf temaslar kurar. Ancak bu dağınıklık bilinçli bir yapıdır. Film, klasik gerilim mantığıyla ilerlemez; olayın ne olduğunu baştan açıklamaz, karakterin içini açmaz, seyirciyi de bilgilendirmez. Böylece anlatı, neden-sonuç zincirinden çok, giderek ağırlaşan bir rahatsızlık duygusu üretir. Şiddet geldiğinde de bir doruk gibi değil, uzun süredir havada duran karanlık bir kararın maddi sonucu gibi görünür.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik: Filmde apartman koridorları, okul çevreleri, işlikler, otomobiller, karanlık iç mekânlar, sessiz sokaklar, uzun bekleyişler, silah parçaları ve neredeyse ifadesiz bir erkek yüzü görürüz. Viorel sık sık konuşmadan dolaşır; bir yere gider, bekler, bakar, döner. Gündelik hareketler ile yaklaşan şiddet arasında başlangıçta açık bir bağ kurulmaz. Kamera da bu dağınık hareketi sakin ama ısrarlı biçimde izler.

İkonografik: Bu görüntüler kısa sürede gündelik hayatın içindeki yabancılaşmanın işaretlerine dönüşür. Apartman ve işyeri, güvenli toplumsal alanlar değil; duygusal kopuşun sessiz yüzeyleri haline gelir. Silah ve araba, klasik suç filmi nesneleri gibi parlatılmaz; sıradan hayatın içine gömülmüş tehdit nesneleri olarak durur. Viorel’in eylemleri de planlı görünür, ama bu planın anlamı ancak parçalı biçimde belirir. Böylece film, şiddeti olağanüstü bir kopma anı değil, zaten bozulmuş bir gündelikliğin içinden çıkan sonuç gibi kurar.

İkonolojik: Filmin asıl meselesi, modern öznenin iç çöküşünü açıklanabilir psikolojik nedenlere indirgememesinde yatar. Aurora, kıskançlık, boşanma, aile kırılması ya da erkeklik yarası gibi motifleri tamamen dışlamaz; ama bunları kolay açıklamaya çevirmeyi reddeder. Puiu burada suçun toplumsal ve duygusal zeminini gösterir, ama onu “anlamış olmakla” eşitlemez. Bu yüzden film, şiddeti çözülebilir bir vaka değil, çağdaş hayatın içindeki karanlık ve opak bir yarık olarak gösterir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Viorel’in temsili filmin en sert hamlesidir. Puiu onu ne hasta adam klişesine kapatır ne de şeytani suçlu figürüne dönüştürür. Tam tersine, onu uzun süre sıradan ve anlaşılmaz bir gündelikliğin içinde tutar. Bu temsil biçimi seyirciyi rahatsız eder, çünkü film karakteri anlamak için alıştığımız psikolojik anahtarları bilinçli olarak vermez. Viorel’in bir baba, eski eş, çalışan ya da yalnız adam olarak görünen yüzleri vardır; ama bunların hiçbiri onu bütünüyle açıklamaz. Böylece film, şiddeti temsil ederken seyircinin neden arzusunu da boşa çıkarır. Temsil burada açıklamak değil, dayanılması güç bir kapalılığı görünür kılmaktır.

Bakış: Kamera Viorel’i yakından izler; ama onunla özdeşleşmez. Seyirci karaktere çok yakın tutulur, fakat onun iç dünyasına tam sokulmaz. Bu yakınlık ile kapalılık arasındaki gerilim filmin temel etkisini yaratır. Viorel insanlara bakar, mekânlara bakar, bekler; ama onun bakışı çoğu zaman duygusal değil, donuk ve işlemsel görünür. Seyirci de bu bakışın içine hapsolur. Burada klasik suç sinemasındaki gibi “katili izleme” hazzı yoktur; aksine, bakmanın kendisi giderek ağırlaşır. Film bizi rahat bir ahlaki mesafeye yerleştirmez. Ne Viorel’i savunabiliriz ne de onu dışarıdan tam kavrayabiliriz. Bu yüzden bakış, burada bilgi değil gerilim üretir.

Boşluk: İlk boşluk yapısaldır: film, olayları parçalı verir; açıklamaları erteler; motivasyonu tam açmaz. Bu yapısal eksiklik, bir bilmece kurmak için değil, seyirciyi anlam boşluğunda bırakmak için kullanılır. İkinci boşluk karakterin içindedir. Viorel’de görünen şey yalnız öfke değil, çok daha derin bir duygusal kopuş ve iç çoraklıktır. Fakat film bunu doğrudan adlandırmaz. Bu yüzden iç boşluk, dramatik tiratlarla değil, gündelik davranışların donukluğu ve kopukluğu içinde hissedilir. Sonlara doğru gelen açıklama ya da itiraf ihtimali bile bu boşluğu tam doldurmaz; çünkü film boyunca kurulan karanlık, söze çevrildiğinde çözülmez.

Stil-Tip-Sembol

Stil: Puiu’nun stili burada son derece sabırlı, kuru ve dirençlidir. Uzun planlar, gündelik süreyi neredeyse bozumsuz biçimde taşıyan sahneler ve müziğin geri çekilmesi, filmin gerilimini klasik araçlarla yükseltmez. Bu stil seyirciyi yönlendirmez; onu maruz bırakır. Aurora’nın zorlayıcılığı da buradan gelir. Film, olayın önemini montajla ya da vurgu müziğiyle söylemez; anlamı sahnenin süresine gömer.

Tip: Viorel klasik suçlu tipi değildir. Karizmatik, gösterişli ya da stratejik görünmez; hatta çoğu zaman sıradanlığın içinde eriyen bir tip olarak belirir. Ama tam da bu sıradanlık filmin dehşetini büyütür. Çevresindeki karakterler de büyük psikolojik portreler olarak değil, onun kırılmış hayatının çevresinde beliren toplumsal figürler olarak görünür: eski eş, çocuklar, iş çevresi, apartman yaşamı. Bu tipoloji, şiddeti bireysel patolojiye değil, gündelik dünyanın içine yerleştirir.

Sembol: Apartman koridorları ve kapılar filmde çok önemlidir; bunlar yalnız geçiş alanı değil, karakterin hem toplumsal hayata bağlı kaldığı hem de ondan koptuğu eşiklerdir. Araba, sürekli hareket hissi verir ama gerçek bir çıkış üretmez. Silah ise güç değil, iç karanlığın maddi uzantısı haline gelir. En güçlü sembol ise filmin başlığında saklıdır: Aurora normalde ışık, şafak, yeni başlangıç çağrışımı taşır; film ise bu adı karanlığın, belirsizliğin ve iç çöküşün üstüne yerleştirerek tersyüz eder.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Aurora, Romanya Yeni Dalgası’nın en uç noktalarından biridir. Akımın uzun plan, gündelik zaman, düşük tonlu oyunculuk ve açıklamadan kaçınma özelliklerini taşır; ama bunları daha da ileri götürür. Burada ne Bay Lazarescu’nun Ölümü’ndeki kurumsal dolaşım vardır ne de 4 Ay, 3 Hafta, 2 Gün’deki beden merkezli kriz. Puiu, hareketin estetik çekirdeğini bu kez neredeyse saf bir varoluşsal karanlığa taşır. Bu yüzden Aurora, Romanya Yeni Dalgası’nın en zor ama en kurucu deneylerinden biri olarak durur.

Sonuç

Aurora, şiddeti açıklamak isteyen değil, onun çevresinde dolaşan kapalılığı seyirciye yaşatmak isteyen bir film. Puiu burada olayın kendisinden çok, olayın öncesindeki donuk zamanı, kopmuş dikkati ve iç çoraklığı filme alıyor. Filmi sarsıcı yapan da bu: dehşet büyük patlamalarda değil, sıradan hayatın neredeyse görünmez hareketlerinin içinde birikiyor. Geriye yalnız bir suç anlatısı değil, modern hayatın içinden çıkan ve tam anlamıyla kavranamayan karanlık bir insan portresi kalıyor.

Künye & Eser Altı

Künye: Aurora — Yönetmen ve senaryo: Cristi Puiu. Oyuncular: Cristi Puiu, Clara Vodă, Catrinel Dumitrescu, Gheorghe Ifrim. Romanya, 2010.