Bay Lazarescu’nun Ölümü / The Death of Mr. Lazarescu — Cristi Puiu (2005)

Yönetmen ve Bağlam

Cristi Puiu’nun Bay Lazarescu’nun Ölümü filmi, Romanya Yeni Dalgası’nı uluslararası ölçekte görünür kılan temel eşiklerden biri olarak kabul edilir. Film 2005’te Cannes’da Belirli Bir Bakış Ödülü aldı; BFI da onu, Romanya Yeni Dalgası’nı küresel dikkat alanına taşıyan neredeyse gerçek zamanlı bir hastane gecesi filmi olarak tanımlar. Senaryo Puiu ile Răzvan Rădulescu’ya ait; başrolde Ion Fiscuteanu, ambulans görevlisi Mioara’da ise Luminița Gheorghiu vardır.

Ama filmin önemi yalnız ödül tarihinde değil. Puiu burada post-Çavuşesku Romanya’nın kurumlarını büyük siyasal konuşmalarla değil, bir gecelik sağlık sistemi dolaşımı üzerinden açar. Senses of Cinema’nın işaret ettiği gibi film, bir yandan çok somut bir toplumsal gerçekliğe dayanır, öte yandan bunu beklenmedik ölçüde kara mizahi ve varoluşsal bir düzleme taşır.

Filmin Kompozisyonu

Film, Dante Remus Lazarescu’nun dağınık evinde başlar. Baş ağrısı, mide sancısı ve halsizlik yaşayan yaşlı adam önce komşularından yardım ister, sonra ambulans çağırır. Burada çok önemli bir kompozisyon kararı vardır: film daha ilk dakikalarda ölümü dramatik bir doruk değil, yavaş ilerleyen sıradan bir süreç gibi kurar. Kedileriyle yaşayan, kızı Kanada’da olan, yalnız ve alkolle ilişkisinden dolayı çevresince hafifçe küçümsenen bu adam, ambulans geldikten sonra bir hasta olmaktan çok bir “yük”e dönüşmeye başlar. Yalnızlık, komşuların sınırlı yardımı ve gecenin giderek kâbuslaşan hastane yolculuğu filmin temel omurgasıdır.

Filmin asıl kompozisyonu ambulansla birlikte açılır. Lazarescu bir hastaneden ötekine taşınır; her durakta doktorlar, hemşireler, prosedürler, bekleme alanları ve hiyerarşik konuşma biçimleri aynı anda görünür. Bir otobüs kazasının hastaneleri doldurmuş olması da bu dolaşımı daha da acımasız hale getirir. Böylece film “teşhis konulacak mı?” gerilimiyle değil, kurumsal dolaştırmanın kendisiyle ilerler. Gerilim olayda değil, bir insan bedeninin kurumsal bakış içinde nasıl yavaş yavaş nesneye çevrildiğinde toplanır.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik: Dar apartman koridorları, kediler, ilaç kutuları, ambulans içi ışıklar, sedyeler, hastane koridorları, kusma, kan, bekleme odaları, sarhoşlukla suçlanan bir beden ve gecenin ilerleyişi boyunca bozulan bir yüz görürüz. Film uzun planlar ve elde kamera hissiyle zamanı uzatır; BFI’nin belirttiği gibi bu neredeyse gerçek zamanlı akış, son saatlerin yıpratıcı süresini duyurur.

İkonografik: Ambulans yalnız taşıma aracı değil, sistemin eşiğidir; insan ancak oraya bindikten sonra tam anlamıyla “vakaya” dönüşür. Hastane koridorları tedavi alanı olmaktan çok eleme ve yönlendirme yüzeyleri gibi görünür. Lazarescu’nun sürekli alkol üzerinden okunması, hastalığın yerini ahlaki yargının aldığını gösterir. Mioara’nın ısrarı da burada belirginleşir: o yalnız sağlık çalışanı değil, filmin vicdan çizgisidir. Senses of Cinema’nın vurguladığı gibi o, hem kendi kurumsal hiyerarşisinin altında kalır hem de Lazarescu’nun tek gerçek savunucusu olur.

İkonolojik: Film, modern kurumların insanı kurtarmak yerine nasıl dolaştırabildiğini gösterir. Burada kötülük şeytani bir figürde toplanmaz; yorgun doktorlarda, gündelik küçümsemede, prosedür dilinde ve statü farklarında dağılır. Bu yüzden Bay Lazarescu’nun Ölümü, yalnız sağlık sistemine dair bir eleştiri değildir; geç modern bürokrasinin insanı nasıl yavaşça adsızlaştırdığına dair çok sert bir filmdir. BFI ve Criterion’un filmi kurumsal kayıtsızlığın yıkıcı bir teşhiri olarak öne çıkarması tam da bu yüzden yerindedir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Puiu, Lazarescu’yu mağduriyet melodramına kapatmaz. Adam huysuzdur, dağınıktır, içki içer, bazen yardım edilmesini de zorlaştırır. Ama film tam bu noktada güç kazanır: “kusursuz kurban” yaratmadan sistem eleştirisi yapar. Lazarescu’nun kusurları, ona yapılan muamelenin bahanesine dönüşür; film de tam bu bahaneyi ifşa eder. Komşuların ilk yardımı, ambulanstaki alaylı cümleler, doktorların küçümseyici tavrı ve tekrar tekrar sorulan alkol sorusu, bir insanın önce karaktere, sonra etiketlenmiş bedene, sonra da neredeyse taşınacak nesneye indirgenmesini sahne sahne kurar.

Bakış: Filmin çekirdeği bakış rejimindedir. Lazarescu’ya herkes bakar ama çok az kişi onu gerçekten görür. Doktor bakışı çoğu zaman klinik değildir; yargılayıcı ve acelecidir. Komşu bakışı sınırlı bir yardımla birlikte gelir ama onu tam üstlenmez. Ambulans ekibindeki Mioara’nın bakışı ise bu filmin etik merkezidir: o da serttir, o da yorulmuştur, ama adamı bütünüyle bırakmaz. Seyirci de bu yüzden rahat bir dış gözlemci olarak kalmaz. Uzun planlar bizi koridorlarda, sedye kenarlarında ve ambulans içinde beklemeye zorlar; biz de sistemin bakışına tanık olmaktan çok, onun süresine maruz kalırız.

Boşluk: Filmde ilk boşluk yapısaldır. Hastalık tam olarak nedir, hangi anda geri dönüşsüz hale gelmiştir, hangi hastane gerçekten sorumluluk almalıdır soruları sürekli ertelenir. Bu erteleme anlatı tekniği değildir yalnız; bürokrasinin kendi işleyiş biçimidir. İkinci boşluk ise Lazarescu’nun iç dünyasında değil, onu çevreleyen toplumsal ilişkilerde belirir. Kızı uzaktadır, eşi ölmüştür, komşuların yardımı sınırlıdır; adam daha hastanelere varmadan önce toplumsal olarak yarı terk edilmiş durumdadır. Sonlara doğru konuşma gücünü kaybetmesiyle bu boşluk daha da sertleşir: insanın sesi çekildikçe kurumun dili bütünüyle egemen olur.

Stil-Tip-Sembol

Stil: Filmin stili uzun planlar, elde kamera hissi, düşük gösteriş ve ağır bir zaman duygusu üzerine kurulur. BFI bunun “uzun planlar ve ultra-gerçekçilik” üzerinden sonraki Romanya filmlerine de yön verdiğini söyler; Senses of Cinema ise bu gerçekçiliğin aslında çok dikkatli kurgulanmış ve tematik olarak sıkı bir yapı olduğunu vurgular. Yani burada sadelik, dağınıklık değil; bilinçli bir sıkıştırmadır.

Tip: Lazarescu “iyi adam” tipi değildir; sıradan, yorgun, huysuz, savunmasız yaşlı adam tipidir. Mioara ise kahramanlığa varmayan bir vicdan figürüdür. Doktorlar tek tek şeytanlaştırılmaz; daha çok sistemin içinde işlev gören tipler halinde görünür. Bu tipoloji, kötülüğü bireysel sapkınlığa değil, kurumsal alışkanlığa bağlar.

Sembol: Ambulans, geçiş değil askıda kalma mekânıdır. Koridorlar tedaviye değil ertelemeye açılır. Kediler filmin başında Lazarescu’ya ait son ev içi bağı taşır; hastane yolculuğu başladığında bu küçük mahremiyet bütünüyle silinir. En güçlü sembol ise sedyenin kendisidir: yürüyen bir insanın kendi hareketinden koparılarak sistem içinde sürüklenmesinin görsel karşılığına dönüşür.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Bay Lazarescu’nun Ölümü, Romanya Yeni Dalgası’nın kurucu filmlerinden biridir. BFI, Criterion ve Senses of Cinema’nın ortaklaştığı nokta, filmin hem bu yeni sinemayı dünya ölçeğinde görünür kılması hem de onun biçimsel omurgasını netleştirmesidir: uzun plan, gündelik zaman, kurumsal gerçeklik, kara mizah ve ahlaki sıkışma. Bu yüzden film yalnız iyi bir “sağlık sistemi eleştirisi” değildir; bütün bir akımın estetik ve etik sözlüğünü kuran temel eserlerden biridir.

Sonuç

Bay Lazarescu’nun Ölümü, ölümün kendisini değil, ölüme giden kurumsal dolaşımı filme alan bir yapıt. Puiu burada büyük trajediyi yüksek sesle ilan etmiyor; bekleme, taşıma, yönlendirme, küçümseme ve yorgun prosedür dili içinde görünür kılıyor. Filmin kalıcı gücü de burada: bir adamın son gecesini anlatırken, modern sistemlerin insanı nasıl önce geciktirdiğini, sonra seyrelttiğini, sonunda da neredeyse adsızlaştırdığını gösteriyor. Bu yüzden yalnız Romanya sineması için değil, çağdaş sinemanın kurum ve beden ilişkisini anlatma biçimi için de temel bir film olarak kalıyor.

Künye & Eser Altı

Künye: Bay Lazarescu’nun Ölümü / The Death of Mr. Lazarescu — Yönetmen: Cristi Puiu. Senaryo: Cristi Puiu, Răzvan Rădulescu. Oyuncular: Ion Fiscuteanu, Luminița Gheorghiu, Doru Ana. Romanya, 2005. Süre: 154 dakika. Cannes 2005 Belirli Bir Bakış Ödülü.