Doğu Hatırası / An Eastern Reminiscence — John William Waterhouse

Sanatçının Tanıtımı

John William Waterhouse, 19. yüzyıl sonu İngiliz resminde mitolojik, edebi, tarihsel ve oryantalist figür sahneleriyle öne çıkan sanatçılardandır. Doğu Hatırası / An Eastern Reminiscence, büyük bir anlatı sahnesi kurmak yerine dar bir iç mekânda oturan kadın figürü üzerinden atmosfer, bakış, beden duruşu ve mahremiyet duygusu oluşturur. Eser, Doğu imgesini kalabalık ve gösterişli bir dekor olarak değil, kapalı ve sessiz bir iç mekân hatırası olarak gösterir.

Eserin Tanıtımı ve Kompozisyon

Kompozisyon dar ve kapalı bir iç mekânda kurulmuştur. Merkezde yeşilimsi elbiseli kadın figürü bir divanda oturur. Bacak bacak üstüne atmış durumdadır; bir eli bacağının üzerinde durur, diğer kolu dirsekten kırılmış biçimde yukarı kalkar ve elinde sigara tutar. Başını yana çevirmiştir; gözleri açıktır ve yüzünde dalgınlıktan çok, sakin ve keyifli bir içe kapanma hâli vardır. Önünde işlemeli küçük bir sehpa yer alır; sehpanın üzerinde küllük ya da küçük kap benzeri bir nesne görülür. Kadının oturduğu divanda renkli minderler bulunur. Zeminde işlemeli halı ya da kilim uzanır. Arka planda mavi-yeşil seramik karolar, üstte yıpranmış duvar yüzeyi ve sol üstte kafesli pencere açıklığı görülür. Bu öğeler figürü dış dünyadan ayıran kapalı, sıcak ve mahrem bir oda atmosferi kurar.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik düzeyde eser; oturan kadın figürü, sigara, divan, renkli minderler, işlemeli sehpa, küçük kap/küllük, seramik karolu duvar, kafesli pencere ve kilim yüzeyinden oluşur. Renkler yeşil, sarı, pembe, kahverengi ve mavi tonları çevresinde yumuşak biçimde dağılır. Kadının oturuşu kapalı mekânın yatay düzeni içinde sakin bir merkez oluşturur.

İkonografik düzeyde başlık, sahneyi “Doğu” imgesi ve hatırlama duygusuyla ilişkilendirir. Seramik karolar, kafesli pencere, alçak oturma düzeni, işlemeli sehpa ve kilim, Avrupa resminde oryantalist iç mekânı çağrıştıran öğelerdir. Kadının elindeki sigara, sahneyi yalnız bekleyiş ya da düşünce anı olmaktan çıkarır; gevşeme, haz, zaman geçirme ve mahrem iç mekân atmosferine bağlar.

İkonolojik düzeyde eser, Doğu imgesini hareketli bir dış dünya olarak değil, kapalı bir iç mekânın duyusal ve hatırasal atmosferi olarak kurar. Kadın figür dışarıya açılan bir anlatı içinde değildir; kendi oturuşu, sigarası, divanı ve etrafındaki nesnelerle birlikte sakin bir iç zaman yaratır. “Hatıra” burada geçmişe ait bir olaydan çok, mekânın ve bedenin taşıdığı yavaş, içe dönük bir duygu hâlidir.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil, oturan kadın figürü ile onu çevreleyen dar mekân arasındaki ilişki üzerine kuruludur. Kadın figür yalnız bir portre değildir; divan, sehpa, sigara, minderler ve duvar karoları ile birlikte iç mekânın ruh hâlini taşır. Eserde olay yoktur; temsil, duruşun ve nesnelerin sessiz yoğunluğunda oluşur.

Bakış izleyiciye tam olarak açılmaz. Kadının başı yana dönük, gözleri açıktır; fakat bu bakış dışarıya meydan okuyan değil, kendi keyifli sakinliği içinde duran bir bakıştır. Sigara tutan el, bu bakışa bedensel bir ritim ekler. İzleyici, mahrem bir dinlenme anına dışarıdan tanık olur.

Boşluk dar tutulmuştur. Mekân figürü çevreler; duvar, pencere, divan ve sehpa arasında geniş bir açıklık yoktur. Kafesli pencere dışarıya açılma ihtimalini gösterir; fakat bu açıklık sınırlıdır. Böylece sahne, dışarıya değil, içeriye kapanan bir hatıra mekânı gibi görünür.

Stil – Tip – Sembol

Stil bakımından eser, gevşek fırça dokusu, yumuşak renk geçişleri ve atmosferik iç mekân anlayışıyla kuruludur. Waterhouse burada ayrıntılı tarihsel gösterişten çok, figürün duruşu ile çevredeki nesnelerin renk ve doku ilişkisine yönelir. Seramik karolar, halı, divan ve giysi aynı sakin iç mekân atmosferinde birleşir.

Tip olarak kadın figür, oryantalist iç mekân içinde oturan, sigara içen, kendi zamanına çekilmiş kadın tipidir. Gösterişli bir sahne figürü olmaktan çok, mahrem bir dinlenme ve keyif anının taşıyıcısıdır. Mekân ise Doğu’ya ait olduğu ima edilen kapalı iç alan tipidir.

Sembol düzeyinde sigara haz, gevşeme ve iç mekân zamanını; kafesli pencere sınırlı dış dünya ve kapalı bakış fikrini; seramik karolar mekânsal aidiyeti; işlemeli sehpa ve küçük kap gündelik iç yaşamı; halı ve minderler mahremiyet, yerleşiklik ve bedensel rahatlığı temsil eder. Kadının bacak bacak üstüne atmış oturuşu, sahneyi bekleyişten çok kendine ait bir sakinlik hâline taşır.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Bu eser, Viktoryen Oryantalizmi içinde değerlendirilebilir. Waterhouse, Doğu’ya ilişkin iç mekân öğelerini figür merkezli, şiirsel ve atmosferik bir biçimde kullanır. Eserde oryantalist etki, büyük dekoratif gösteriden çok dar mekân, sigara, halı, seramik ve oturan figürün sessiz duruşu üzerinden belirir.

Sonuç

Doğu Hatırası, dar bir iç mekânda oturan kadın figürünü sigara, divan, minder, sehpa, seramik duvar ve kafesli pencereyle birlikte kurar. Kadının açık gözleri, yana dönük başı ve sigara tutan eli, sahneyi yalnız dalgınlık değil, sakin bir keyif ve içe kapanmış zaman olarak gösterir. Waterhouse’un resmi, Doğu imgesini hareketli bir anlatı yerine mahrem, duyusal ve hatırasal bir iç mekân atmosferine dönüştürür.