İmparator Honorius’un Gözdesi / The Favourites of the Emperor Honorius — John William Waterhouse

Sanatçının Tanıtımı

John William Waterhouse, 19. yüzyıl İngiliz resminde mitolojik, edebî ve tarihsel sahneleri figüratif bir anlatı düzeniyle ele alan sanatçılardandır. 1883 tarihli The Favourites of the Emperor Honorius, Waterhouse’un erken dönem tarih resimleri içinde yer alır. Sanatçı burada Roma İmparatoru Honorius’u görkemli bir yönetim eylemi sırasında değil, kuşlarıyla ilgilenirken kendisine yaklaşan dinî ve idarî görevlilerden uzaklaşmış biçimde gösterir.

Eserin Tanıtımı ve Kompozisyon

Kompozisyon, geniş bir saray iç mekânında karşı karşıya getirilen iki figür grubu üzerine kurulmuştur. Sol tarafta koyu kırmızı giysili Honorius, alçak ve geniş bir oturma yerinde bulunur. Bir elinde kuş yemi tuttuğu düşünülebilecek bir kap, diğer elinde ise beslediği kuşlara yönelen küçük bir parça vardır. Çevresinde güvercinler, kumrular ve farklı türlerde kuşlar dolaşır; bazıları halının üzerinde, bazıları basamakta, biri de arkasındaki küçük mimari yapının üzerindedir.

Sağ tarafta beyaz tören giysili din adamları ve koyu kıyafetli görevliler imparatora doğru eğilir. Bazıları kitap taşır, biri elini göğsüne götürmüş, diğerleri başlarını öne uzatarak konuşmaya ya da bir talebi iletmeye çalışmaktadır. İki grup arasında geniş, geometrik desenli mermer zemin uzanır. Bu açıklık, yalnızca saray mekânını büyütmez; imparator ile devlet görevlileri arasındaki iletişimsizliği de kompozisyonun merkezine yerleştirir.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik düzeyde resimde oturan bir hükümdar, çok sayıda kuş, eğilerek yaklaşan din adamları ve saray görevlileri, sütunlar, perdeler, sancaklar, heykel, kitaplar ve tütsü kabı görülür. Honorius’un bedeni sağdaki gruba değil, önündeki kuşlara yönelmiştir. Görevlilerin hareketli ve eğilmiş duruşlarına karşılık imparator sakin, kapalı ve ilgisizdir.

İkonografik düzeyde oturan figür Batı Roma İmparatoru Honorius’tur. Başlık, kuşların onun “gözdesi” olduğunu belirtir. Saray görevlileri ve din adamları imparatorluk düzenini, devlet meselelerini ve kurumsal sorumluluğu temsil ederken, Honorius’un dikkati bu alanlardan ayrılarak özel zevkine yönelmiştir. Roma mimarisini çağrıştıran sütunlar, sancaklar ve tören giysileri sahnenin imparatorluk bağlamını açıklar.

İkonolojik düzeyde eser, iktidarın merkezinde bulunmak ile yönetme sorumluluğunu üstlenmek arasındaki ayrımı işler. Honorius sarayın merkezî kişisidir; herkes ona yönelir, fakat onun ilgisi kamusal sorunlara değil, kuşların küçük ve korunaklı dünyasına aittir. Waterhouse böylece siyasal çöküşü doğrudan savaş, yıkım ya da isyanla anlatmaz. İmparatorun kayıtsızlığı, büyük bir yapının içeriden çözülmesini anlatan psikolojik bir işarete dönüşür.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil, Honorius’u kudretli ve kararlı bir hükümdar olarak değil, makamının gerektirdiği ilişkilerden geri çekilmiş bir figür olarak kurar. Zengin giysisi, taht benzeri oturma yeri ve çevresindeki tören nesneleri iktidarını belirtir; fakat bedeninin eğimi ve el hareketi, bütün bu simgesel ağırlığı kuşlara yöneltir. İmparatorluk otoritesi vardır, ancak siyasal irade sahneden çekilmiştir.

Bakış, iki ayrı düzen içinde işler. Sağdaki görevliler Honorius’a bakar; Honorius ise onlara karşılık vermez. Onun başı aşağı ve sola, kuşlara doğru dönmüştür. İzleyicinin gözü önce imparatora, ardından kuşların dağıldığı halıya ve son olarak eğilmiş görevlilere gider. Böylece sahnedeki iletişimsizlik yalnız konu aracılığıyla değil, karşılıksız kalan bakışlarla da kurulur.

Boşluk, imparator ile görevliler arasındaki geniş mermer zeminde yoğunlaşır. Bu alan fiziksel olarak geçilebilir; görevliler Honorius’a oldukça yakındır. Buna rağmen zihinsel ve siyasal mesafe kapanmaz. Zeminin geometrik çizgileri bakışı iki grubu birbirine bağlayacak biçimde yönlendirirken, figürlerin bedenleri bu olası ilişkiyi keser. Sarayın merkezi dolu değil, cevapsız bir aralık hâline gelir.

Stil – Tip – Sembol

Stil açısından eser, ayrıntılı mimari düzen, kontrollü perspektif, belirgin kumaş dokuları ve dengeli figür yerleşimiyle kurulmuştur. Sol bölümün sıcak kırmızı ve kahverengi tonları, sağdaki beyaz tören giysileriyle karşıtlık oluşturur. Mermer zeminin açık renkleri iki grubu ayırırken, koyu yeşil perde sağ taraftaki figürleri yoğun bir yüzey önünde toplar. Kuşların küçük ve hareketli biçimleri, ağır saray mimarisine canlı fakat dağınık bir ritim ekler.

Tip düzeyinde Honorius, sorumluluğundan uzaklaşmış hükümdar tipidir. Sağdaki din adamları ve görevliler, kurumsal otoriteyi ve yönetime ulaşmaya çalışan danışman çevresini temsil eder. Ortadaki genç hizmetkâr, sancak ve tören işaretleriyle saray düzeninin devamlılığını taşır. Bu tipler arasında işleyen bir yönetim ilişkisi değil, makam ile görev arasındaki kopuş vardır.

Sembol düzeyinde kuşlar özel zevki, kapalı ilgiyi ve imparatorun kendisine kurduğu küçük dünyayı taşır. Onların saray zeminine dağılması, kişisel meşguliyetin kamusal alanı işgal ettiğini düşündürür. Kitaplar dinî ve idarî bilgiyi; sancaklar imparatorluk düzenini; sütunlar kurumsal sürekliliği; tütsü kabı ise tören ve kutsal otoriteyi belirtir. Bütün bu ağır simgeler, Honorius’un elindeki küçük yem parçası karşısında etkisiz kalır.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Eser, Viktorya dönemi İngiliz Akademizmi ve tarih resmi bağlamında değerlendirilmelidir. Tarihsel konunun ayrıntılı mimari çevre, arkeolojik çağrışımlar taşıyan giysiler, okunabilir jestler ve ahlaki bir anlatı düzeniyle işlenmesi bu bağlamın temel özellikleridir. Waterhouse, tarihsel çöküşü kalabalık bir felaket sahnesi yerine saray içindeki davranış ve mesafe üzerinden anlatır.

Sonuç

The Favourites of the Emperor Honorius, iktidarın çöküşünü dışarıdan gelen bir saldırıyla değil, yöneticinin dikkatinin kamusal dünyadan geri çekilmesiyle açıklar. Görevliler konuşmaya, kitap sunmaya ve imparatora yaklaşmaya çalışırken Honorius kuşlarıyla ilgilenmeyi sürdürür. Saray hâlâ ayaktadır; sancaklar, sütunlar ve tören giysileri düzenin devam ettiğini bildirir. Buna karşılık bu düzenin merkezindeki kişi artık onunla ilişkilenmez. Waterhouse’un tarihsel eleştirisi, görkemli mimarinin ortasında cevap bulamayan eğilmiş bedenlerde ve mermer zemine dağılmış kuşlarda yoğunlaşır.