Kant’tan Sentetik Epistemolojiye: Bilginin Koşulları Öznenin İçinden Koda Nasıl Kaydı?

Giriş: Bilgi Nedir, Nerede Yazılıdır?

Modern felsefenin en büyük sorularından biri “bilgi nedir?” sorusudur. Ama bu soru tek başına yeterli değildir. Asıl kurucu soru şudur: Bilgiyi mümkün kılan koşullar nerede yazılıdır? İnsan, dünya hakkında nasıl yargıda bulunabilir; bunu yalnızca dağınık deneyimlerin akışı içinde değil, zorunluluk iddiası taşıyan bilgi biçimleriyle nasıl yapabilir?

Bu sorunun modern felsefedeki en büyük düğüm noktası Kant’tır. Kant, bilgi tartışmasını “kaynak” meselesinden “koşullar” meselesine çevirerek modern öznenin temel haritasını kurdu. Bilgi, artık dış dünyanın olduğu gibi alınması değil; öznenin kurucu yapıları içinde mümkün olan bir ilişki olarak düşünülmeye başlandı.

Bugün ise aynı soruyu yeniden sormak zorundayız. Çünkü bilgi üretiminin zemini büyük ölçüde yer değiştirdi. Arama motorları, öneri sistemleri, görüntü üretim modelleri, büyük dil modelleri ve sınıflandırıcı altyapılar, yalnızca bilgiye yardım etmiyor; bilginin ölçeğini, ritmini, görünürlüğünü ve meşruiyetini doğrudan etkiliyor. Böylece bilginin koşulları, öznenin içinden çıkıp kısmen veri arşivlerine, model mimarilerine, optimizasyon mantıklarına ve kod altyapılarına kayıyor gibi görünüyor.

Filomythos’un Sentetik Epistemoloji kavramı, tam da bu yer değiştirmeyi adlandırmak için geliştirilmiştir.

Kant Öncesi Bilgi: Dünya Zihnin Önünde Hazır mıydı?

Kant’tan önce felsefenin ana tartışması, bilginin kaynağının nerede olduğu etrafında dönüyordu. Bir yanda akla yaslanan çizgi vardı: doğru bilgi, duyuların değişkenliğini aşan zorunlu ilkelere dayanmalıydı. Diğer yanda deneyime yaslanan çizgi vardı: zihin, içeriğini duyulardan alır; deneyim dışında bilgi kurulamazdı.

Rasyonalizm hattında akıl, çoğu zaman dünyanın düzeniyle uyumlu bir kavrayış gücü olarak düşünüldü. Empirizm hattında ise zihin, deneyimle doldurulan bir alan olarak tasarlandı. Bu iki çizgi birbirini sürekli eleştirdi; ama çoğu zaman ortak bir varsayımı paylaştılar: dünya oradadır ve bilgi bir şekilde ona ulaşmanın meselesidir.

Bu çerçeveyi sarsan asıl an, Hume’un nedenselliği alışkanlığa indirgemesiydi. Eğer nedensellik bile zorunlu değilse, bilim nasıl mümkün olacaktı? Kant’ın müdahalesi tam burada tarihsel zorunluluk haline geldi.

Kant’ın Devrimi: Kaynaktan Koşula

Kant’ın büyük hamlesi, “bilginin kaynağı nedir?” sorusunu geri plana itip “bilgi nasıl mümkün olur?” sorusunu merkeze almasıdır. Bu değişim yalnızca bir terminoloji değişikliği değildi; modern felsefenin yönünü belirleyen kurucu adımdı.

Kant’a göre zihin dünyayı pasif biçimde almaz. Deneyimi mümkün kılan yapılar, öznenin içinde bulunur. Mekân ve zaman, dış dünyanın özellikleri olmaktan çok deneyimin formlarıdır. Nedensellik ve benzeri kategoriler, deneyimden türetilmiş alışkanlıklar değil; deneyimi kurulabilir hale getiren kurucu yapılardır.

Bu yüzden bilgi, ne yalnızca dış dünyanın izi ne de yalnızca soyut aklın ürünü olarak kalır. Bilgi, öznenin kurucu yapıları ile dünya arasındaki ilişkide doğar. Kant’ın asıl mirası da burada yatar: bilgi iddiası, kendi mümkün olma koşullarını açıklamak zorundadır.

Kant’tan Sonra: Koşulların Genişlemesi

Kant’tan sonra düşünce, bilginin koşullarını yalnızca bireysel öznenin içinde aramakla yetinmedi. Tarih, dil, toplum, iktidar, üretim ilişkileri ve kurumsal düzenekler de bilginin kurucu alanları olarak düşünülmeye başlandı.

Böylece modern özne tek başına yeterli açıklama olmaktan çıktı. Bilgi yalnızca “bilinçte” değil, tarihsel ve toplumsal yapılarda da kuruluyordu. Bu genişleme, Kant’ı geçersiz kılmadı; aksine, onun eleştirel jestini yeni alanlara taşıdı. Koşullar sorusu yaşamaya devam etti, yalnız adresleri çoğaldı.

Filomythos açısından bugün asıl mesele de budur: koşullar sorusu bitmedi, yalnızca yeniden yer değiştirdi.

Sentetik Epistemoloji: Bilgi Dünyadan mı, Kayıtlardan mı Geliyor?

Filomythos’un Sentetik Epistemoloji kavramı, bilginin artık giderek dış dünyaya doğrudan referansla değil, dünya hakkında toplanmış kayıtlar, veri kümeleri ve istatistiksel ilişkiler üzerinden üretildiği çağdaş rejimi adlandırır.

Burada belirleyici olan şey “kayıt”tır. Algoritmalar çoğu zaman dünyayı yaşamaz; dünyanın arşivlenmiş temsilleri üzerinde çalışır. Fotoğraflar, metinler, etiketler, davranış izleri, sınıflandırmalar ve kullanıcı verileri, sistemin karşılaştığı asıl malzemedir. Böylece bilgi, dış dünyanın doğrudan izinden çok, kayıtların düzeninden türetilir.

Bu nedenle sentetik epistemoloji, bilginin dünyayla bağının tamamen koptuğunu söylemez. Ama bağın aracısının değiştiğini söyler. Dünya artık çoğu zaman verisel olarak karşılanır. Ve bu karşılaşma, doğrudan değil, arşiv, model ve kod üzerinden gerçekleşir.

Kant ile Bağ: Aynı Soru, Yeni Adres

“Sentetik” sözcüğü burada bilinçli olarak Kant’ı hatırlatır; ama aynı zamanda ondan ayrılır. Kant’ta sentetik yargı, deneyimi mümkün kılan öznel kuruculuğun parçasıdır. Filomythos’ta sentetik epistemoloji ise, bilginin giderek insan öznenin doğrudan kurucu etkinliğinden çok, veri ve model düzenekleri içinden türetilmesini anlatır.

Bu yüzden Sentetik Epistemoloji, Kant’ın doğrudan devamı değildir. Ama Kant’ın büyük sorusunu bugüne taşır: Bilgiyi mümkün kılan koşullar nerede yazılıdır? Kant’ın yanıtı büyük ölçüde öznenin içini işaret ediyordu. Bugün bu soruya verilen yanıt daha karmaşıktır. Koşullar hâlâ kısmen öznededir; ama aynı zamanda veri arşivlerinde, model mimarilerinde, optimizasyon hedeflerinde ve platform altyapılarında da yazılıdır.

Filomythos’un müdahalesi tam burada başlar: Kant’ı reddetmeden, koşullar sorusunun bugünkü teknik adreslerini görünür kılmak.

Veri Mitosu: Yeni Kutsalın Doğuşu

Sentetik Epistemoloji kendi meşruiyet anlatısını da üretir. Filomythos bu anlatıyı Veri Mitosu kavramıyla adlandırır. Veri Mitosu, büyük veri kümelerinin tarafsız, eksiksiz ve kendiliğinden doğru olduğu yönündeki çağdaş inançtır.

Buradaki sorun verinin varlığı değil, veriye atfedilen mutlak güvence duygusudur. Hangi verinin toplanacağı, hangi bedenlerin, dillerin, coğrafyaların ve davranışların kayda değer sayılacağı, hangi örüntülerin merkez kabul edileceği baştan belirlenir. Veri hiçbir zaman çıplak değildir. Her veri, seçilmiş, çerçevelenmiş ve sınıflandırılmıştır.

Bu yüzden Veri Mitosu, sentetik çağın tarafsızlık maskesidir. Filomythos için eleştiri tam burada zorunludur: veriyle çalışmak mümkündür, ama veriyi kutsamak kabul edilemez.

Kod İradesi: Biçimin Altyapıya Kayması

Sentetik çağda yalnız bilgi değil, biçim de yer değiştirir. Filomythos bu dönüşümü Kod İradesi kavramıyla düşünür. Kod İradesi, estetik ve biçimsel tercihlerin giderek veri normları, algoritmik parametreler, performans hedefleri ve platform mantıkları tarafından yönlendirilmesini anlatır.

Hangi yüzün güzel, hangi kompozisyonun başarılı, hangi metnin akıcı, hangi yüzeyin temiz görüneceği artık yalnızca insan sezgisiyle kurulmaz. Teknik sistemler de biçimin görünmez yasasına dönüşür. Böylece estetik karar, öznenin iç dünyasından çok altyapının normlarına bağlanmaya başlayabilir.

Bu durum sanatı ya da yaratımı ortadan kaldırmaz. Ama biçimin koşullarını değiştirir. Ve tam da bu yüzden yeni bir eleştiri dili gerekir.

Makine Bakışı: Görmenin Teknikleşmesi

Makine Bakışı, görmenin yeni rejimini adlandırır. Burada görmek, anlamak ya da etik karşılaşma kurmak değil; tanımak, sınıflandırmak, ölçmek ve karar üretimine bağlamak demektir.

Yüz tanıma sistemleri, güvenlik altyapıları, içerik denetleme mekanizmaları ve otomatik görsel sınıflandırma araçları, görüntüyü veri olarak işler. Bu bakışın ayırt edici yönü, etik kayıtsızlığıdır. İnsan bakışı utanç, merhamet, korku, özdeşleşme ya da sorumluluk taşıyabilir; Makine Bakışı ise öncelikle performans taşır.

Sentetik çağda bilgi üretiminin önemli bir bölümü bu görme rejimiyle birleşir. Bu yüzden bilginin koşulları yalnızca “ne biliyoruz?” sorusuyla değil, “nasıl görüyoruz ve kimin görme biçimi meşru sayılıyor?” sorusuyla da ilgilidir.

Algoritmik Nomos: Kodun Yasa Gibi İşlemesi

Filomythos’un bir diğer kavramı Algoritmik Nomostur. Bu kavram, kodun fiilî yasa gibi işlediği, görünürlük ve erişim alanını teknik olarak dağıttığı rejimi adlandırır.

Bugün hangi içeriğin öne çıkacağı, hangi bilginin güvenilir görüneceği, hangi hesabın görünürlüğünün düşeceği, hangi cevabın ilk sırada yer alacağı çoğu zaman hukuki metinlerden çok sıralama algoritmaları, öneri sistemleri ve görünürlük düzenekleriyle belirlenir.

Bu yüzden yasa artık yalnızca açık yasaklarda aranamaz. Teknik sıralama, filtreleme, önceliklendirme ve görünmezleştirme de fiilî norm koyucu işleve kavuşur. Bilginin koşulları burada yalnızca üretilme biçimiyle değil, dolaşıma giriş biçimiyle de yeniden yazılır.

Glitch ve Artık: Sentetik Rejimin Çatlakları

Sentetik rejim kendini pürüzsüzlükle sunar. Ama tam da bu pürüzsüzlük içinde çatlaklar belirir. Filomythos bu çatlakları Glitch ve Artık kavramlarıyla düşünür.

Glitch, sistemin istemeden ürettiği bozulmadır. Fazla uzuv, yanlış eşleşme, tutarsız görüntü, anlamsal kırılma ya da sınıflandırma hatası, yalnızca teknik kusur değildir; sistemin neyi taşıyamadığını gösteren mikro-delildir.

Artık ise sistemin dışarı ittiği fazlalıktır. Gürültü diye silinen, norm dışı sayılan, pürüzsüzlük uğruna temizlenen yüzeyler, bedenler, mekânlar ve deneyimler burada birikir. Bu yüzden sentetik rejim yalnızca üretmez; aynı zamanda seçer, ayıklar ve bastırır.

Filomythos’un eleştirisi tam da burada yoğunlaşır. Bilgi rejimi neyi başarıyla kuruyor değil, neyi taşıyamıyor? Bu soru, çağın görünmez ideolojisini daha iyi açar.

Eşik İnsan: Yeni Eleştirel Özne

Bütün bu dönüşüm karşısında öznenin konumu ne olacaktır? Filomythos’un cevabı Eşik İnsan kavramıdır. Eşik İnsan, zekâsını artık yalnızca kendi iç yetileriyle değil, insan–makine ortaklığı içinde deneyimleyen ama etik ve düşünsel sorumluluğu teknik sistemlere devretmeyen özne figürüdür.

Eşik İnsan, sentetik çıktıyı olduğu gibi kabul etmez. Verinin neyi dışarıda bıraktığını, kodun hangi normu dayattığını, makinenin neyi yanlış gördüğünü, hangi görünürlüğün teknik olarak üretildiğini sorar. Ortaklaşmış bilgi üretimi içinde yaşamayı kabul eder; ama sorumluluğu ortaklaştırmaz.

Bu yüzden Eşik İnsan, Kantçı öznenin basit devamı değildir. Ama Kant’ın eleştirel disiplinini yeni zeminde sürdüren figürdür. Koşullar artık nerede gizleniyorsa, eleştiri de orada başlamalıdır.

Sonuç: Kant’ın Sorusu Bitmedi, Adres Değiştirdi

Kant’ın modern felsefeye bıraktığı en büyük miras, bilginin koşullarını görünür kılma zorunluluğuydu. Filomythos’un Sentetik Epistemoloji kavramı da aynı soruyu veri ve algoritma çağında yeniden sorar. Bilgiyi mümkün kılan koşullar artık yalnızca öznenin içinde değil; veri arşivlerinde, model mimarilerinde, kodun normlarında, makinenin görme rejiminde ve algoritmik görünürlük düzeneklerinde de yazılıdır.

Bu, insanın bittiği anlamına gelmez. Ama eleştirinin yer değiştirdiği anlamına gelir. Bugün asıl görev, pürüzsüz teknik yüzeylere bakıp “hakikat budur” demek değil; bu yüzeyleri mümkün kılan koşulları yeniden sorgulamaktır.

Filomythos’un önerdiği şey tam da budur: Kant’ı tarihe kapatmak değil, onun sorusunu ikinci kez çalıştırmak. Eğer bu soru yeniden sorulmazsa, bilginin koşulları sessizce kodun içine taşınır ve eleştiri yüzeyden çekilir. O zaman veri hakikat, algoritma yasa, pürüzsüzlük de doğruluk gibi görünmeye başlar.

Sentetik Epistemoloji kavramı, bu sessiz kaymayı adlandırır. Ve bir kaymanın adı konduğunda, artık onun karşısında düşünmek de mümkün hale gelir.