Polis, Sıfat / Police, Adjective — Corneliu Porumboiu (2009)

Yönetmen ve Bağlam

Corneliu Porumboiu’nun Polis, Sıfat filmi, Romanya Yeni Dalgası’nın dil, bürokrasi ve gündelik iktidar meselelerini en berrak biçimde kuran yapıtlarından biridir. Film 2009’da Cannes’da Belirli Bir Bakış Jüri Ödülü aldı; merkezinde ise, esrar kullanan bir genci takip eden polis Cristi’nin, yasanın harfine uymak ile vicdanı arasında yaşadığı gerilim yer alır. Porumboiu’nun kendi sözleriyle film, “dil ve anlamı, hatta anlam eksikliği” üzerine kuruludur.

Filmin Kompozisyonu

Film son derece dar bir yapı kurar. Cristi’nin sokakta sürdürdüğü gözetim, eve dönüşleri, karısıyla yaptığı küçük konuşmalar, karakoldaki rapor ve üstleriyle yaşadığı gerilim, anlatının bütün omurgasını oluşturur. Burada klasik polisiye mantığı işlemez; ne kovalamaca vardır ne de olay örgüsünü hızlandıran büyük kırılmalar. Gerilim, bir genci yakalayıp yakalamama kararından çok, bu kararın hangi sözcükler ve hangi kurum dili içinde anlam kazandığında toplanır. Porumboiu’nun filmi bu yüzden suçu değil, suçun tanımını izletir.

Panofsky Yöntemiyle Üç Düzeyli Analiz

Ön-ikonografik: Filmde boş sokaklar, okul çevresi, apartman girişleri, uzun bekleyişler, defterler, polis raporları, küçük ev içi sahneleri ve karakol odaları görürüz. Cristi çoğu zaman yürür, bekler, izler, not alır. Hareket azdır; tekrar çoktur. Kamera bu tekrarları hızlandırmaz, tam tersine onların içine yerleşir.

İkonografik: Bu görüntüler kısa sürede gözetim, prosedür ve yasal tanım alanına dönüşür. Sokak, suçun işlendiği yer olmaktan çok gözlemin uzadığı alandır. Rapor, yalnız kayıt değil, gerçekliği belirleyen bir araç haline gelir. Cristi’nin bekleyişi de salt polis işi değil; kararın sürekli ertelendiği ahlaki bir duraklama biçimidir.

İkonolojik: Filmin asıl meselesi, post-Çavuşesku Romanya’da iktidarın artık yalnız kaba baskıyla değil, dilin ve tanımın bürokratik kullanımıyla işlediğini göstermesidir. Yasa burada yalnız bir ceza mekanizması değildir; sözcüklerin anlamını sabitleyerek vicdanı da disipline etmeye çalışan bir rejimdir. Bu yüzden film, polisliği bir güvenlik pratiği olarak değil, dilsel bir iktidar düzeni olarak düşünür.

Temsil – Bakış – Boşluk

Temsil: Polis, Sıfat’ta temsilin gücü, polisi kahraman ya da açık zalim olarak kurmamasındadır. Cristi ne sistemin tamamen dışındadır ne de bütünüyle içindedir; o daha çok, rutin işini yaparken vicdanı tökezleyen sıradan memur tipidir. Film suçlanan genci de büyük bir toplumsal vaka haline getirmez. Böylece temsil, melodram kurmadan çalışır: gündelik devlet işleyişi, tam da sıradan göründüğü için rahatsız edici hale gelir.

Bakış: Filmin çekirdeği bakış rejimindedir. Cristi’nin bakışı sürekli izleyen, ama karar vermeyi geciktiren bir bakıştır. O genci gözler, fakat onu yalnız suç nesnesi olarak görmek istemez. Buna karşılık kurumun bakışı çok daha nettir: yasa ihlalini saptar ve onu tanım içinde kapatır. Seyirci de Cristi’yle birlikte uzun süre izlemeye zorlanır; bu yüzden film bizi rahat bir dış gözlemci konumuna yerleştirmez. Gözetimin sıkıcılığına, tekrarına ve etik ağırlığına maruz bırakır. Finalde üst amirle yapılan sözlük sahnesi, bakışı neredeyse tamamen dile çevirir: artık görmek değil, kelimeyi kimin tanımladığı belirleyici hale gelir.

Boşluk: Filmde ilk boşluk yapısaldır. Büyük suç yoktur, büyük olay yoktur, açık bir felaket de yoktur; ama tam da bu eksiklik filmin gerilimini üretir. İkinci boşluk Cristi’nin içindedir. O, yasanın değişebileceğine ve bu yüzden bugün alınacak kararın bir gencin hayatını gereksiz yere mahvedebileceğine inanır; fakat bu inanç kurumsal dil karşısında giderek boşluğa düşer. Film bu iç boşluğu psikolojik itirafa çevirmeden taşır. Sonunda çöküş bir duygu patlamasıyla değil, tanımın vicdana üstün gelmesiyle gelir.

Stil-Tip-Sembol

Stil: Porumboiu’nun stili minimalist, sabırlı ve kuru mizahlıdır. Uzun gözlem sahneleri, gündelik ritim, düşük tonlu oyunculuk ve açıklama yerine tekrar kullanımı, filmi anti-polisiye bir biçime dönüştürür. Eleştirilerde de sıkça vurgulandığı gibi, burada aksiyonun yerini süreç; sürprizin yerini düşünsel gecikme alır.

Tip: Cristi, klasik dedektif tipinin tersidir; çözüm üreten değil, çözüme direnen bir polis tipidir. Üst amir Anghelache ise kaba şiddet kullanmadan iktidar kuran bürokratik otorite tipidir. Karısı Anca bile filmde yalnız yan karakter değildir; pop şarkısı ve sözler üzerine yapılan konuşmada, dilin gündelik hayatta nasıl dolaştığını açan küçük ama önemli bir karşı yüz olarak çalışır.

Sembol: Sokak filmde suç mahalli değil, uzatılmış gözetim alanıdır. Rapor ve sözlük, filmin en güçlü sembolleridir; çünkü gerçekliği doğrudan değil, tanım üzerinden kurarlar. Özellikle finalde sözlüğün açılması, hukukun maddi güçten çok dilsel iktidar olarak işlediğini kristalize eder. Başlıktaki “sıfat” da bu yüzden yalnız dilbilgisel bir oyun değil; polisiğin tüm anlamını yerinden oynatan anahtar motiftir.

Sanat Akımının Açık Belirtilmesi

Polis, Sıfat, Romanya Yeni Dalgası’nın yalnız toplumsal gerçekçilikten ibaret olmadığını gösteren temel filmlerden biridir. Akımın gözlemci gerçekçiliğini korur; ama bunu dil felsefesine, bürokratik tanıma ve sözcüklerin iktidarına doğru genişletir. Bu yüzden film, Bay Lazarescu’nun Ölümü ya da 4 Ay, 3 Hafta, 2 Gün kadar maddi ve toplumsaldır; ama aynı zamanda daha kavramsal, daha dil merkezli bir yön açar.

Sonuç

Polis, Sıfat, suçtan çok yasa dilini, vicdandan çok tanım gücünü anlatan bir film. Porumboiu burada polisiye sinemayı boşaltmıyor; onun içindeki görünmez çekirdeği açığa çıkarıyor. Geriye bir soruşturmanın sonucu değil, şu soru kalıyor: Bir sözcüğün anlamını kim belirliyorsa, adaleti de o mu belirler? Filmin sertliği ve kalıcılığı tam burada yatıyor.

Künye & Eser Altı

Künye: Polis, Sıfat / Police, Adjective — Yönetmen ve senaryo: Corneliu Porumboiu. Oyuncular: Dragoș Bucur, Vlad Ivanov, Irina Săulescu. Romanya, 2009. Cannes 2009 Belirli Bir Bakış Jüri Ödülü.