Not: Bu yazı, Dücane Cündioğlu’nun “Deha ve Haset – Albatros” başlıklı konuşmasından esinle üretilmiştir.
Seri: Deha ve Haset – Albatros Konuşması Üzerine Felsefi Yazılar
“Albatros göklerin kuşudur. Uçmak için yaratılmıştır. Fakat toprağa indiğinde sakarlaşır. Tıpkı şair gibi.”
— Charles Baudelaire
Giriş: Albatros’un Alegorisi ve Sanatçının Kırılganlığı
Charles Baudelaire’in “Albatros” şiiri, yalnızca bir deniz kuşunun fiziki trajedisini değil, yaratıcı insanın toplumsal hayattaki sürgünlüğünü anlatır. Okyanusların üzerinden geçebilen kanatların yeryüzünde yürümeye elverişsiz oluşu, sanatçının varoluşsal çelişkisini gözler önüne serer: Yüceliği, ona aynı zamanda dünyaya ayak uyduramama cezası olarak geri döner. Bu yazıda, deha, yaratıcılık, sosyal uyum, haset ve sürgünlük kavramlarını bu bağlamda ele alacak; sanatçının yalnızlığını yalnızca bir ruh hâli değil, varoluşsal bir koşul olarak anlamaya çalışacağız.
Deha: Koşulların Dışında Bir Yaratım Gücü
Dücane Cündioğlu’nun konuşmalarında sıklıkla altını çizdiği gibi, deha sıradan bir yetenekten fazlasıdır. Eğitimle geliştirilen, çevreyle biçimlenen bir istidat değil; çevreyi dönüştürme gücüdür. Deha, “koşulları beklemez, koşulları kendisi yaratır.” O, pasif bir biçimlenme değil, aktif bir fışkırmadır. Bu nedenle deha, sıradan hayatın dengelerini bozar; zira hayat, dengeye değil, çoğunluğa göre kurulur.
Toplumun ortalama aklını, gündelik dengesini ve kültürel normlarını altüst eden bir varoluş olarak deha, ancak ölümünden sonra anlaşılır. Van Gogh’un tabloları yaşarken alıcı bulmazken, ölümünden sonra milyonlarca dolara satılması bu trajedinin simgesidir. Deha, bir armağandır fakat bu armağanı taşıyan için çoğu kez bir lanettir.
Sanatçının Toplumla İmtihanı: Albatros’un Yalpalayan Adımları
Baudelaire’in Albatros şiirinde, gökyüzünün efendisi olan kuş, denizciler tarafından yakalanır ve güvertedeki kaba insanların eğlencesine dönüşür. Kanatları, okyanusları aşan yüceliği, şimdi bir ayak bağına dönüşmüştür. Bu, sanatçının toplum içindeki halini tasvir eder. Sanatçının olağanüstü kavrayışı, hassasiyeti ve yaratıcı kudreti, gündelik ilişkilerde sakarlık ve gariplik olarak görünür. Onun bu dünyadaki dili eksiktir; çünkü dili göğe aittir.
Kafka, eserlerinde bireyin yalnızlığını anlatırken kendi yalnızlığını da yaşar. Yazdıkları anlaşılmaz bulunur, bastırılmaz; ölümünden sonra Max Brod’un çabasıyla yayımlanır ve edebiyat dünyasında bir yıldız gibi parlar. Ne var ki, bu yıldız çoktan sönmüştür. Kafka’nın durumu, dehanın toplum tarafından ancak yokluğunda tanınabileceğini gösterir.
Estetik Yaratımın Bedeli: Haset, Kıskançlık ve Yıkıcılık
Cündioğlu’nun yaptığı ayrım önemlidir: Kıskançlık, kişinin elindekini paylaşmak istememesidir; haset ise başkasının elindekinin yok olmasını dilemektir. Bu, sadece psikolojik bir ayrım değil, ahlaki bir ölçüdür. Sanatçının başına gelen ise çoğu kez hasettir. Çünkü onun sahip olduğu şey, başkasının yokluğunu görünür kılar: İlhamı, yaratıcılığı, dehası… Bunlar başkasında yoksa, yokluğu bir eksiklik olarak hissettiren bir ayna gibi çalışır. Haset bu aynayı kırmak ister.
Bu yüzden toplum, sanatçıyı anlamaktan çok onu küçültmeye, onunla alay etmeye, hatta onu yok etmeye yönelir. Çünkü sanatçı, sıradan olanı görünür kılan değil; görünmeyeni görünür kılan kişidir. O, yalnızca resim yapmaz, dünyayı yeniden kurar. Sözün, sesin, biçimin içini başka bir anlamla doldurur. Bu da onu anlaşılmaz ve tehlikeli kılar.
Dehanın Yalnızlığı: Tanrısal Armağan mı, İnsanî Lanet mi?
Albatros’un yalnızlığı, sadece fiziksel değil, metafiziksel bir yalnızlıktır. Tıpkı şairin yalnızlığı gibi. Bu yalnızlık, iletişim kuramamak değil, anlaşılamamaktır. Çünkü dehanın dili, çoğunluğun dilinden farklıdır. Bu farklılık, onu bir aracı yapar: Gökle yer arasında bir tür elçi. Fakat hiçbir tarafça da tam olarak kabul görmez.
Bu yüzden şair ya da sanatçı, çoğu zaman bir mecnun gibi yaşar. Aşkın bir hâle kapılmış gibidir; gördüğünü anlatmak ister ama karşılık bulamaz. Bunun içindir ki Baudelaire, şairi fırtınanın ortasında uçan bir kuşa benzetir. O, ne fırtınadan korkar ne de okçulardan. Fakat toprağa indiğinde, yani insanlar arasına karıştığında, ayakları birbirine dolaşır, alay konusu olur.
6. Estetik ve Sürgün: Şairin Toplumsal Uyum Arzusu
Sanatçının yalnızlığına rağmen, o da bir insandır ve insanlar gibi sevilmek, anlaşılmak, kabul görmek ister. Bu istek onu sürgünlükle çelişkiye sokar. Çünkü ya kendisi olarak kalıp yalnız kalacaktır ya da toplumun değerlerine uyum sağlayıp kendisini inkâr edecektir.
Nietzsche, bu çelişkiyi en çıplak hâliyle yaşamıştır. Düşünceleriyle çağını aşmış, fakat çağının insanı tarafından dışlanmıştır. Sonunda aklını yitirmiştir. Fakat “Böyle Buyurdu Zerdüşt” bugün modern düşüncenin temel kaynaklarından biri sayılır. Nietzsche’nin trajedisi, toplumun sanatçıyı ancak öldükten sonra fark edebilmesidir.
Dehanın Biçim Alması: İstidat, Kuvve ve Form
İbn Sînâ’nın kavramlarıyla açıklarsak: Kuvve (potansiyel) herkeste vardır; fakat bu kuvve, istidat (yeteneğe dönüşme eğilimi) hâlini almazsa form kazanmaz. Herkes resim yapma gücüne sahiptir, ama ressam olma istidadı sadece bazılarında bulunur. Ve bu istidat, ancak biçimle (forma ile) görünür olur.
Sanatçı, istidadını biçime dönüştürebilendir. Ama bu formu oluştururken kullandığı araç – kalem, fırça, nota – yalnızca teknik değildir; bir hayat tarzıdır. Ve bu hayat tarzı, çoğunlukla bedel ister. Aileden vazgeçmek, toplumdan kopmak, geçim sıkıntısı çekmek, anlaşılmamak… Tüm bunlar, istidadın bedelleridir.
Sonuç: Sanatın Bedeli, Ruhun Acısı
Sanatçının sürgünlüğü, dışsal bir sürgün değildir yalnızca; içsel bir bölünmedir. Hem göğe aittir hem yere. Hem insanların içinde yaşar hem onlardan ayrı. Bu ikili konum, onu trajik kılar. Ama aynı zamanda yaratıcı da yapan bu konumdur. Çünkü ancak yerin üstünde uçan bir kuş, yeri yeniden anlamlandırabilir.
