Fenomenoloji Nedir? – Bilincin Varlıkla Temas Kurma Biçimi -1-

GİRİŞ: BİLİNCİN VARLIKLA TEMAS NOKTASI

Felsefe tarihinde varlık üzerine düşünmek, yalnızca varlığın olup olmamasıyla değil, aynı zamanda varlığın nasıl verildiğiyle ilgilenmek demektir. Varlık, yalnızca “orada olan” bir şey değildir; aynı zamanda bilinç tarafından kavranan, ortaya çıkan, görünür olan bir mevcudiyettir. İşte tam bu noktada, felsefi düşüncenin önemli bir kırılma anı olarak fenomenoloji devreye girer.

Fenomenoloji, bilincin varlıkla kurduğu ilişkiyi, doğrudan deneyimi ve bilinçte açılan görünü (fenomen) üzerinden çözümlemeye girişen felsefi yöntemdir. Diğer pek çok felsefi akımdan farklı olarak fenomenoloji, varlık üzerine dışsal, teorik, soyut varsayımlar kurmak yerine; varlığın bilinçte nasıl verildiğini ve deneyimin kendisini bizzat nasıl açtığını araştırır.

Bu yazıda, fenomenolojinin temel kavramsal yapısını, tarihsel gelişimini ve neden felsefi sistem içinde ayrı ve vazgeçilmez bir düşünce biçimi kurduğunu detaylı biçimde ele alacağız.

KLASİK METAFİZİKTEN FENOMENOLOJİYE GEÇİŞ

Felsefi düşünce, Antik Çağ’dan itibaren varlığı genellikle iki ana düzlemde ele almıştır:

• Ontolojik-metafizik düzlem: Varlığın yapısı ve ilk nedenleri.
• Epistemolojik düzlem: Bilginin kaynağı ve doğruluğu.

Bu iki düzlem, genelde birbirinden ayrı kuruldu. Ontolojide töz, ilinek, oluş gibi kavramlar konuşulurken; epistemolojide duyum, kavram, doğrulama tartışıldı.

Fenomenoloji, bu ikiliği kökten dönüştürdü:
Varlık ve bilginin kaynağı ayrımını bir kenara bırakarak, varlığın bilinçte nasıl belirdiğini ilk temel mesele haline getirdi.

Böylece fenomenoloji, felsefenin deneyimi kendisine konu edinme cesareti olarak doğdu.

FENOMENOLOJİNİN TEMEL İLKESİ: BİLİNCİN YÖNELİMLİLİĞİ

Fenomenolojinin kurucusu sayılan Edmund Husserl, bilinci tasvir ederken onun en temel özelliğini yönelimlilik (intentionality) kavramıyla açıklar.

Yönelimlilik nedir?

• Bilinç her zaman bir şeye yöneliktir.
• Bilinç hiçbir zaman kendinde kapalı bir varlık değildir; daima dışa, başka bir şeye açılır.
• “Düşünüyorum” dediğimizde mutlaka “bir şey hakkında düşünüyorum” demiş oluruz.

Bu nedenle fenomenoloji açısından bilinç ve varlık arasındaki ilişki, dışsal bir gözlem değil; bilinçte açılan anlam alanı içinde kurulur.

Varlık artık kendinde bir nesne değil; bilince nasıl verildiğiyle var olur.

HUSSERL: FENOMENOLOJİK İNDİRGEME VE SAF GÖRÜNÜN AÇILMASI

Husserl, fenomenolojiyi bir “ilk felsefe” olarak tasarladı. Ona göre felsefenin görevi, tüm varsayımları askıya alıp, deneyimin kendisine dönmektir.

Bu amaçla fenomenolojik indirgeme (epoché) yöntemini geliştirdi:

• Tüm doğal dünya varsayımlarını askıya al.
• Dış dünyanın gerçekliğine dair yargıları geçici olarak bir kenara bırak.
• Saf deneyimi, bilincin doğrudan verilişini tasvir et.

Husserl’in fenomenolojisi, böylece varlık sorununu bilincin kendisinde açılan görünümler dizisi olarak işler. Varlık artık yalnızca “orada olan” değil; “nasıl verildiği” ile belirlenen bir mevcudiyet kazanır.

VARLIĞIN GÖRÜNÜ VE FENOMENOLOJİK NESNE

Fenomenolojik bakış, nesneyi yalnızca fiziksel bir şey olarak değil; bilinçte açılan anlam bütünlüğü olarak kavrar.

Örneğin:

• Bir sandalye sadece fiziksel uzamda duran nesne değildir.
• Aynı zamanda oturulabilirlik, taşınabilirlik, kullanılabilirlik gibi anlam katmanlarıyla bilince verilir.

Husserl’in öğrencisi Roman Ingarden bu nedenle fenomenolojik varlık anlayışını katmanlı ontoloji olarak tasvir eder. Nesne, bilinçte çok katmanlı anlam yapılarıyla kurulur.

FENOMENOLOJİYİ DİĞER YAKLAŞIMLARDAN AYIRAN TEMEL ÖZELLİKLER

Varoluşu açıklamaz, betimler:
Varlığın nedenlerini değil, nasıl verildiğini tasvir eder.

Doğrudan deneyime döner:
Teorik kavramlar yerine, deneyimde verileni doğrudan inceler.

Yönelimliliği temel alır:
Bilinç hep bir şeye yöneliktir; bilinç ile varlık arasında kesintisiz ilişki vardır.

Anlam oluşumuna odaklanır:
Nesne, yalnızca var olmakla değil; bilinçte anlam taşımasıyla vardır.

HUSSERL’DEN SONRA: FENOMENOLOJİNİN GENİŞLEMESİ

Husserl’in açtığı fenomenolojik düşünce çizgisi, çok farklı yönlere genişlemiştir. Bu genişleme, Fenomenoloji ve Varlık serisinin sonraki yazılarında ayrıntılı ele alınacak. Ancak burada kısa bir kavramsal özet yapabiliriz:

• Heidegger: Fenomenolojiyi varlık sorusunun kendisine taşır. Dasein üzerinden varoluşun anlam açılımını kurar.
• Sartre: Bilincin özgürlüğü ve hiçlikle ilişkisini fenomenolojiye dahil eder.
• Merleau-Ponty: Algının bedensel yapısını fenomenolojinin merkezine alır.

Her biri fenomenolojiyi bilincin farklı açılımlarıyla derinleştirir.

FENOMENOLOJİK ONTOLOJİNİN ÖNEMİ

Fenomenoloji, klasik metafiziğin varlık-özne ikiliğini aşmaya çalışır. Burada:

• Varlık → bilinçten bağımsız mutlak şey değildir.
• Bilinç → salt kapalı bir özne değildir.

Her var olan, bilinçte bir anlam yapılandırması içinde görünürlük kazanır. Bu görünürlük olmaksızın varlıktan söz etmek anlamını yitirir.

Bu nedenle fenomenoloji, varlık ve bilinç arasındaki ontolojik köprü olarak düşünülmelidir.

KAVRAMSAL SINIFLAMA TABLOSU

TÜRKÇEDE TERMİNOLOJİK NETLİK

SONUÇ: FENOMENOLOJİ VARLIĞIN YENİ DÜZEYİDİR

Fenomenoloji, felsefede yeni bir varlık düşüncesi kurar: varlık yalnızca mevcut olmak değil, bilinçte görünürlük ve anlam taşımakla var olur. Böylece klasik ontoloji ile epistemolojiyi birleştiren üçüncü bir yöntem alanı doğar.

Filomythos’un kavramsal yapısında fenomenoloji, bilinç ve varlık arasındaki bu eşzamanlı açılım hareketini kuran merkezi yapı taşlarından biridir.