Kant’ın Biçimsel Evrenselliğinden Hegel’in Edimsel Özgürlüğüne

Buradaki asıl mesele, Kant ile Hegel arasındaki farkı yalnız iki ahlak kuramı arasındaki fark gibi değil, özgürlüğün nasıl mümkün olduğu sorusu üzerinden düşünmektir. Kant, evrensel yasa istemini ahlakın temeline yerleştirir: öyle davran ki, senin isteme ilken evrensel yasa olabilsin. Hegel ise burada durmaz; onun temel itirazı şudur: evrenseli istemek başka, o evrenselin dünyada edimsel hale gelmesi başkadır. Kant’ın ahlakı özneyi çok yüksek bir yere çağırır; ama bu çağrının tarihsel, kurumsal ve somut yaşamdaki biçimini yeterince vermez. Bu yüzden Hegel açısından Kantçı ahlak, büyük bir düşünsel kazanım olduğu kadar, aynı zamanda soyut bir ahlak olarak kalır.

Hegel’de sorun yalnız “ne yapmalıyım?” değildir; niçin yapamıyoruz, daha doğrusu neden evrensel ile bireysel yaşam arasına sürekli bir mesafe giriyor, sorusudur. Hegel’in bütün sistemi bu mesafeyi düşünür.

Kant: Evrenseli İstemek Ama Onu Yaşayamamak

Kant’ın ahlakı özneye çok sert bir talep yöneltir. Özne, kendi eylem ilkesini yalnız kendi çıkarı bakımından değil, evrensel yasa bakımından da düşünmelidir. Bu, ahlak tarihinde çok büyük bir kopuştur. Çünkü burada insan, yalnız arzu eden bir canlı olarak değil, kendine yasa koyabilen akıllı bir varlık olarak düşünülür. Fakat Hegel’in itirazı şudur: bu yasa, içerik bakımından çoğu kez fazla biçimseldir. Yani bize evrensel iste diyor, ama hangi somut dünyada, hangi toplumsal yapı içinde, hangi çatışmaların ortasında bunu yaşayacağımızı yeterince göstermiyor.

Bu yüzden Hegel açısından Kantçı ahlak, çoğu yerde “buyurun yapın” düzeyinde kalır. Ahlak buyruğu verilir; ama özne ile dünya, niyet ile kurum, evrensel ile somut durum arasındaki yarık kapanmaz. Sonuçta özne sürekli bir “ödev” yükü altında kalır. Evrenseli istemesi beklenir; ama o evrensel, onun yaşam biçiminde, kurumlarında, ilişkilerinde henüz cisimleşmemiştir. Hegel’in “ahlaki dünya görüşü”ne yönelik eleştirisi tam buradadır: ahlak, yaşanan bir bütün olmaktan çok, öznenin içinde taşıdığı ama dışarıda bir türlü gerçekleştiremediği bir yük haline gelir.

Bu nedenle Hegel, Kantçı ahlakta bir tür sekülerleştirilmiş Hıristiyan vicdanı görür. Bunu kaba biçimde “İncil’den gelir” diye indirgemek gerekmez; ama Hegel açısından Kant’ın ödev ahlakı ile Hıristiyan içselliği arasında bir akrabalık vardır. Buyruk yüksektir, özne yüceltilir, vicdan önemlidir; ama somut tarihsel yaşam ile içsel yasa arasındaki çatlak tam kapanmaz.

Hegel’in Cevabı: Biçimsel Evrenselden Edimsel Evrensele

Hegel’in Kant’a cevabı şudur: özgürlük, yalnız öznenin içinde taşınan bir yasa değil; edimsel bir yaşam biçimi olmak zorundadır. Bu yüzden Hegel için evrensel, bireyin üstünde duran soyut bir ilke değil, onun içinde yaşadığı etik bütünün hareketidir. Aile, sivil toplum, devlet, hukuk, tanınma ilişkileri, emek, tarih — bütün bunlar özgürlüğün yalnız çevresi değil, bizzat gerçekleşme ortamıdır.

Burada Hegel, Aristoteles’e yaklaşır. Çünkü Aristoteles’te de hakikat, salt imkânda değil, energeiada, yani etkin gerçekleşmede görünür. Tohumun hakikati, yalnız “tohum olmak”ta değil, ağaç oluşunda açılır. Elma çekirdeği “neden nar olmadım?” diye sormaz. Çünkü onun imkânı belirlenimsiz bir soyutluk değil, kendi hakikatine doğru açılan içkin bir yöndür. Hegel’de de özgürlük böyle düşünülür. İnsan yalnızca “özgür olabilecek” bir varlık değildir; özgürlük onun hakikatidir, ama bu hakikat ancak süreç içinde açılır.

Bu yüzden Hegel’de mesele, evrenseli istemek değil; evrenselin bireysel yaşamla el ele gidişini gösterebilmektir. Kant’ın buyruğu biçimsel olarak doğru olabilir; ama Hegel’in talebi daha ağırdır: bu evrensel, kurumlarda, eylemde, tarihte, tanınmada ve edimsellikte yerini bulmalıdır.

Tutku, Patos ve “Aklın Kurnazlığı”

Hegel neden “akıl dünya tarihine tutkuyla girer” der, tutkunun felsefeyle ne ilgisi vardır? Bu gerçekten Hegel’in en tartışmalı yerlerinden biridir. Hegel, dünya tarihinde büyük hiçbir şeyin tutkudan bağımsız yapılmadığını söyler. Dünya-tarihsel bireyler, yalnızca saf aklın görevlileri gibi davranmaz; kendi çıkarları, ihtirasları, arzuları, tutkuları vardır. Fakat Hegel’e göre akıl, bu tutkuları kullanır; evrensel, bireysel tutku ve çıkarların içinden yol alır. Buna sonradan çoğu yorumcu “aklın kurnazlığı” der.

Burada felsefi olarak iki yön var. Güçlü taraf şu: Hegel, tarihi soyut akıl planına indirgemiyor; gerçek insanların gerçek tutkularını ciddiye alıyor. İnsanlar taş gibi değil; arzulu, ihtiraslı, çatışmalı varlıklar. Evrensel de dünyaya bu sonlu enerjilerin içinden giriyor. Zayıf ve gerçekten problemli taraf ise şu: bazen sanki idea insanları önüne katıp sürüklüyormuş gibi bir görünüm oluşuyor. Birey etkin özne olmaktan çok, tinin aracı gibi okunabiliyor.

Burada dikkat edilmesi gereken şey şu: Hegel aslında insanı tamamen edilgen yapmak istemez. Ama sistemin teleolojik gücü, yani tarihin akla doğru aktığı fikri, bazen bireysel acıyı ve başarısızlığı fazla kolay soğurur. Senin itirazın tam burada değerli: eğer tutku yalnızca tinin kullandığı bir yakıtsa, tekil insanın trajedisi ne olacak? İşte Hegel’e yöneltilen en güçlü eleştirilerden biri de budur.

Negatiflik, Yetersizlik ve Sınırlıdan Sınırsıza Geçiş

Bununla birlikte Hegel’in en derin tarafı, olumsuzluğu sistemden dışlamaması, tam tersine merkeze koymasıdır. Olumsuzlama Hegel’de kusur değil, hareket ilkesidir. Başarısızlık, yetersizlik, bölünme, yabancılaşma — bunlar sadece geçilmesi gereken kazalar değil; bilincin kendini tanıdığı uğraklardır. İnsan sınırlı bir varlık olduğunu tam da başarısızlıklarından öğrenir. Sınırlıdan sınırsıza geçiş, dışarıdan mucizevi bir sıçrama değildir; sınırlılığın içinden, onun yetersizliğinin deneyiminden çıkar.

Bu nedenle “örtükten açığa gitmek” formülü burada yerindedir. Bilinç en başta hakikatini açık biçimde bilmez; onu yaşar, kaybeder, çelişir, bölünür, sonra kavrar. Hegel’in büyük başarısı, bu süreci bir psikoloji gibi değil ama bilincin mantıksal-tarihsel serüveni gibi yazmasıdır. Burada psikolojik öğeler vardır; fakat Fenomenoloji bireysel psikoloji kitabı değildir. O, bilincin kendi deneyimi içinden nasıl dönüştüğünü anlatır.

Görüngübilim: Bilinçten Özbilince, Stoacılıktan Mutsuz Bilince

Hegel, Tinin Fenomenolojisinde bilinci yalnızca “bilen özne” olarak bırakmaz. Bilinç, özbilince döner; özbilinç tanınma ister; efendi-köle ilişkisi doğar; sonra stoacılık, kuşkuculuk ve mutsuz bilinç gelir. Stoacılık, dış dünyanın karşısında içsel özgürlüğü korumaya çalışır; ama bu özgürlük henüz soyuttur. Kuşkuculuk, tüm belirlenimleri çözerek negatifliğin içinde yaşar. Mutsuz bilinç ise sonlu ile sonsuz arasındaki yarığı kendi içinde yaşar; kendini eksik, bölünmüş, aşağıda hisseder.

Hegel burada çok önemli bir şey gösterir: içsel özgürlük yetmez. Stoacı, “düşüncede özgürüm” diyebilir; ama bu özgürlük dünya ile uzlaşmamıştır. Mutsuz bilinç, sonsuzu özler ama kendini yalnız sonlu ve kusurlu olarak deneyimler. İşte buradan çıkış, yalnız içe dönerek değil, bilincin kendi yabancılaşmasını tanıyıp aşmasıyla mümkündür. Hegel’in özgürlük anlayışı bu yüzden sürekli daha somut hale gelir. Özgürlük yalnız iç dünya değil, özbilinç, tanınma, emek, kurum ve nihayet düşüncenin kendi kendini kavramasıdır.

Empirizm Eleştirisi ve Kant’ın Krizi

Hegel empiristlerle gerçekten alaycı bir tonda hesaplaşır; çünkü ona göre deneyimi başlangıç noktası almak, çoğu zaman dolaysız olanı hakikat sanmaktır. Empirizm, verilmiş olana yaslanır; ama bu verili olanın kendi kavramsal yapısını yeterince düşünmez. Hegel için çıplak deneyim diye bir şey yoktur; deneyim her zaman zaten belirlenmiş, işlenmiş, kavranmış bir deneyimdir.

Kant burada empirizme karşı büyük bir kopuş yapar. İlkelerin deneyimden çıkarılamayacağını söyler; deneyimin kendisinin zaten öznenin formları ve kategorileriyle mümkün olduğunu gösterir. Bu, modern felsefede dev bir adımdır. Ama Hegel’e göre Kant yine de bir sınırda kalır. Çünkü Kant, kavram ile dünya arasındaki ayrımı kökten aşamaz; görüngü ile kendinde şey arasındaki mesafeyi korur; ahlakta da evrensel yasa ile somut etik yaşam arasındaki yarığı tam kapatamaz. Bu yüzden Kant, empirizmi aşar ama sonlu bilinç ile hakikat arasındaki ikiliği sonuna kadar çözemez.

Platon, Kökü Yukarıda Olan Ağaç ve Marx’a Giden Hat

Platon’daki “kökü yukarıda” imgesi, insanın yalnız aşağıya, yani maddi olana kapalı bir varlık olmadığını; yönünün yukarıya, hakikate, ideaya dönük olduğunu anlatır. Hegel, Platon’u olduğu gibi tekrar etmez; ama idea ile gerçeklik arasındaki ilişkiyi daha hareketli hale getirir. İdea, gökte duran donmuş bir örnek değil; kendi gerçekleşmesini isteyen, kendini tarihte ve düşüncede açan ilkedir.

Marx’a gelirken de mesele tam burada dönüşür. Marx, Hegel’in bu hareket mantığını toplumsal ve maddi yaşama indirir, tersine çevirir, dünyevileştirir. Ama özgürlüğün yalnız soyut bir düşünce değil, geçerli bir sistem, yani somut toplumsal düzen sorunu olduğu fikri, gerçekten de Aristoteles’ten Hegel’e ve Hegel’den Marx’a uzanan bir hatta yerini bulur. Burada özgürlük, yalnız içsel vicdan değil; yaşam biçimi, üretim biçimi, tanınma biçimi, toplumsal düzen sorunudur.

Sonuç

Hegel’in Kant eleştirisi, basitçe “Kant yanlış, Hegel doğru” demek değildir. Hegel, Kant’ın açtığı büyük alanı devralır: insanı özerk, akıllı ve evrensel yasa koyabilen bir varlık olarak düşünür. Ama sonra şu soruyu sorar: bu evrensel, bireyin yaşamında neden etkisiz kalıyor; niçin ahlak çoğu zaman yalnız bir iç buyruk olarak kalıyor? İşte Hegel’in cevabı, özgürlüğü öznel vicdandan çıkarıp edimsel yaşama, kuruma, tarihe ve tinin bütünsel hareketine yerleştirmektir.

Bu yüzden Hegel’de özgürleşme, yalnız doğru ilkeyi bilmek değildir. Özgürleşme, kendi sınırlılığını görmek, olumsuzu taşımak, başarısızlıktan öğrenmek, soyut içselliği aşmak, evrenselin somut biçimlerini kavramak ve nihayet düşüncenin parçalı değil bütünsel işleyişine girmektir. Kant, özneye evrenseli istemeyi öğretir. Hegel ise daha zor olanı sorar: evrensel nasıl yaşanır, nasıl gerçekleşir, nasıl dünya olur? İşte asıl Hegelci problem budur.