Heidegger ve Ousia: Zamanın Varlıkla Kesişimi

Aristoteles’ten Ontolojik Farka, Mevcudiyetten Zamana

“Ousia, sadece bir şeyin ne olduğu değildir; daha derinde, onun nasıl var olduğu sorusunu içinde saklar. Fakat bu soru, felsefe tarihinde unutulmuştur.”
— Martin Heidegger

Felsefenin en eski sorusu olan “Varlık nedir?”, tarihsel olarak pek çok biçimde sorulmuş ama çoğu zaman var olanın araştırılmasıyla karıştırılmıştır. Batı düşüncesi, varlık sorununu sıklıkla maddi, değişmez, tanımlanabilir “şeyler” üzerinden kavramaya yönelmiş; böylece “ne olduğu” belirlenebilir olan bir öz arayışına saplanmıştır. Bu özcülük, köklerini Aristoteles’in ousia kavramında bulur. Ousia, Aristoteles için var olanın hem dayanağıdır hem de kimlik ilkesidir; bir şeyin “ne olduğu” sorusunun cevabıdır.

Martin Heidegger, 20. yüzyıl başlarında bu kavramın tarihsel etkisini yeniden değerlendirir. Ancak onun amacı, ousiayı sadece kavramsal bir tarihyazımı nesnesi olarak incelemek değil; bu kavramın felsefi anlam katmanlarını yeniden kazanmak ve “varlık” düşüncesini onun üzerinden radikal biçimde dönüştürmektir. Heidegger’e göre, ousia yalnızca Aristoteles felsefesinin değil, tüm Batı metafiziğinin üzerine kurulduğu ilk yapı taşıdır. Fakat bu yapı taşı, zamanla bir düşünme zemini olmaktan çıkıp, bir tür düşünme kapanına dönüşmüştür.

Çünkü ousia, klasik anlamıyla “töz” olarak yorumlandığında, varlık hep değişmeyen, sabit, hazır bulunan bir şey gibi kavranır. Oysa Heidegger’in temel iddiası şudur: Varlık, sabitlik değil, açığa çıkma sürecidir. Ve bu açığa çıkış, zamanla mümkündür. Bu nedenle ousia, kendi içinde taşıdığı ontolojik potansiyeli kaybetmiş; varlığın zamanla olan ilişkisinin üzerini örten bir mevcudiyet anlayışına indirgenmiştir.

Bu yazı, Heidegger’in Aristoteles’ten devraldığı ousia kavramını nasıl eleştirel bir dönüşüme tabi tuttuğunu, bu dönüşümün temelinde nasıl bir ontolojik fark anlayışının yattığını ve zamanın varlık düşüncesindeki rolünü nasıl yeniden kurduğunu inceleyecektir. Amacımız, töz kavramının zaman dışı bir sabite olmaktan nasıl çıkarılıp, zamanla var olan bir açıklık biçimine dönüştürüldüğünü felsefi derinliğiyle birlikte ortaya koymaktır.

I. Aristoteles’te Ousia: Töz, Biçim ve Mevcudiyet

Aristoteles’in Metafizik ve Kategori’ler eserlerinde yer alan ousia kavramı, felsefe tarihinde “töz” (substance) olarak çevrilmiş ve var olanın temel dayanağı olarak yorumlanmıştır. Aristoteles için ousia, bir şeyin “ne olduğu”nu, başka bir şeye yüklenmeden kendi başına var olabilme tarzını belirtir. Bu anlamda ousia, hem var olanların taşıyıcısı hem de onların kimliğini belirleyen ilkedir.

Ancak bu tanım, yalnızca soyut bir öz kavrayışına indirgenemez. Aristoteles’in töz anlayışı, maddi bireylerde somutlaşır: “Bu insan” (Sokrates), “bu at”, “bu taş”. Töz, yalnızca türsel özellikler (örneğin “insanlık”) değil, bireysel gerçekliği de kapsar. Yine de bu bireylerin töz olabilmesinin temel koşulu, onların belirli bir forma (eidos) sahip olmalarıdır. Form, bir varlığın ne olduğunu belirler; madde (hyle) ise bu formun taşıyıcısıdır. Bir başka deyişle, ousia, madde ile formun birlikteliğinden doğan bir varlık tarzıdır.

Burada kritik olan, Aristoteles’in ousiayı nasıl zaman-dışı bir sabite dönüştürdüğüdür. Onun sisteminde zaman, oluş ve değişimle ilgili bir ölçü aracıdır. Ama töz, yani ousia, bu değişimin kendisine değil, onun zeminine aittir. Değişen varlıklar, belirli formların taşıyıcıları olarak ele alınır; ama formun kendisi değişmezdir. Dolayısıyla töz, zamanla değil, zamandan bağımsız olarak düşünülen bir varlık tarzıdır. Bu da Aristoteles felsefesinde ousiayı zamansal ilişkiden soyutlayan bir yapı haline getirir.

Heidegger’e göre felsefe tarihinin temel yanılgısı da tam burada başlar. Varlık, Aristoteles’le birlikte artık bir mevcudiyet tarzı olarak düşünülmeye başlanmıştır. Ousia, varlığın “orada olan”, “hazır bulunan” bir sabitlik olarak anlaşılmasının ilk zeminidir. Ve bu sabitlik, zamanla birlikte düşünülemeyen bir töz anlayışına dönüşür.

II. Mevcudiyetin Sessiz Dönüşümü: Heidegger’in Tarihsel Okuması

Heidegger, Aristoteles’in ousia kavramına karşı çıkmaz; tersine, onun felsefi tarihte oynadığı kurucu rolü kabul eder. Ancak bu kavramın zamanla geçirdiği dönüşümün, Batı metafiziğinin iç mantığını nasıl şekillendirdiğini ve aynı zamanda nasıl daralttığını ortaya koymaya çalışır. Ona göre ousia, Aristoteles’te başlangıçta yalnızca “bir şeyin ne olduğu” anlamında kullanılmamıştır. Bu kavram, aynı zamanda “orada bulunma”, “şeyin kendinde hazır oluşu” anlamına gelen bir mevcudiyet fikrini de taşır. Heidegger, bu anlam katmanının felsefe tarihinde yavaş yavaş öne çıktığını ve giderek ousia’nın varlıkla değil, var olanın hazır bulunurluğuyla özdeşleştiğini ileri sürer.

Bu dönüşüm sessiz ama etkilidir. Ousia, özsel bir varlık tarzı olmaktan çıkar ve giderek “hazır bulunan nesne” anlamına bürünür. Heidegger bu süreci, felsefi düşüncenin varlığı artık bir “şey” gibi, bir “nesne” gibi, hatta bir “malzeme” gibi kavramaya başlaması olarak yorumlar. Ousia, artık yalnızca “bir şeyin ne olduğu” değil, aynı zamanda “orada, elimizin altında olan bir şey” anlamına gelmektedir. Böylece varlık, şeyleşir.

Bu şeyleşme, Heidegger’in deyimiyle “mevcudiyet metafiziği”nin temelidir. Aristoteles’in ousia‘sı üzerinden şekillenen bu metafizik, varlığı zamandan soyutlar; onu şimdiye sabitler, oluşu dışlar, açığa çıkışı donuklaştırır. Bu çerçevede, zamanla iç içe geçmiş bir varlık anlayışının felsefe tarihinde neden dışlandığı daha anlaşılır hale gelir: Çünkü ousia, zamanla birlikte değil, zamanın dışında yer alan bir öz olarak tasarlanmıştır.

Heidegger’in amacı, bu sessiz dönüşümün izini sürerek, ousia kavramını sadece kelime düzeyinde değil, düşünme tarzı olarak çözümlemektir. Bu çözümleme, yalnızca Aristoteles’ten bir kopuş değildir; aynı zamanda, Aristoteles’in kavramına içkin olan henüz fark edilmemiş olanakları da açığa çıkarma girişimidir.

III. Ontolojik Fark: Varlık ile Var Olanın Ayrılması

Heidegger’in felsefesindeki en temel kırılma noktalarından biri, “varlık” ile “var olan” arasındaki ayrımı radikal bir biçimde yeniden kurmasıdır. Bu ayrım, onun ifadesiyle ontolojik farktır (die ontologische Differenz). Varlık, felsefe tarihinde uzun süre boyunca hep var olanlar üzerinden düşünülmüş; masa, ağaç, insan, Tanrı gibi şeylerin ne oldukları sorulmuş ama onların var oluş tarzı çoğu zaman göz ardı edilmiştir. Heidegger’e göre bu göz ardı, felsefenin varlık sorusunu unutmasına yol açmıştır.

Ontolojik fark, ilk bakışta dilsel bir nüans gibi görünebilir. Ama aslında, düşünmenin kökten yeniden yapılandırılmasını gerektirir. Çünkü burada mesele sadece “şeylerin var olması” değil, onların “nasıl var oldukları”dır. Örneğin bir taş, bir masa veya bir yıldızın “var olduğu” kabul edilir. Ama bu varlık, nasıl bir şeydir? Bu taşın, o masa olmadan önce de bir varlık tarzı var mıdır? İşte Heidegger burada, Aristoteles’in ousia anlayışının bu soruyu sormaktan kaçındığını iddia eder. Çünkü ousia, varlığı hep belirli bir öz ile özdeşleştirerek tanımlar.

Bu özdeşlik, Heidegger’e göre bir çeşit indirgemedir. Varlık, şeyin formuna, doğasına ya da tanımına indirgenemez. Çünkü bu durumda “varlık” kelimesi, yalnızca bir sınıflandırma veya tanımlama işlevi görür — ve böylece onun zamanla olan içsel ilişkisi görünmez olur. Oysa Heidegger, varlığı yalnızca bir “öz” olarak değil, bir açığa çıkma tarzı olarak düşünmek ister.

Burada ontolojik fark, yalnızca teorik bir ayrım değil, bir düşünme devrimidir:

• Var olanlar (das Seiende): Belirli nesneler, şeyler, oluşlar.
• Varlık (das Sein): Bu var olanların “var olma tarzı”, onların zamanla, anlamla ve açığa çıkışla ilişkisi.

Heidegger’e göre, ousia ile başlayan töz metafiziği, bu farkı ortadan kaldırmıştır. Varlığı, hep bir var olanın arkasındaki sabit dayanak olarak görmüş, onu mevcudiyet ile özdeşleştirmiştir. Bu nedenle felsefe tarihi, var olanların doğasını çözmeye adanmış; ama onların var oluş biçimini sormaktan kaçınmıştır.

Ontolojik fark, işte bu kaçışa son vermeyi hedefler. Varlık, artık yalnızca bir şeyin sahip olduğu bir nitelik değil, o şeyin zamansal ve varoluşsal biçimde dünyada belirme tarzıdır. Heidegger bu düşünceyi geliştirerek, ousia kavramının dışına çıkar; ama onu bir köprü olarak kullanır: hem varlık sorusunu geçmişten bugüne taşımak, hem de bu sorunun eksik sorulmuş olduğunu göstermek için.

IV. Zaman ve Açığa Çıkış: Ousia’dan Anwesen’e Geçiş

Heidegger, Aristoteles’in ousia kavramını eleştirirken, yalnızca kavramın içerdiği özcülüğü değil, onun zamanla ilişkisizliğini hedef alır. Ona göre ousia, Batı düşüncesinde varlığı “hazır bulunma” (Vorhandenheit) olarak anlama geleneğinin ilk ifadesidir. Varlık, burada hep “orada duran”, “değişmeden kalan”, “şimdi mevcut olan” bir tarzda kavranır. Heidegger ise bu anlayışın, varlığın asıl dinamiğini —zamansallığını— örttüğünü savunur.

Peki, varlık nasıl zamansal olabilir? Bu soru, Heidegger’in Varlık ve Zaman’da geliştirdiği temel yapıların merkezindedir. Ona göre varlık, yalnızca şimdi’de “mevcut” olan bir şey değil, geçmişle belirlenmiş ve geleceğe yönelmiş bir açıklık durumudur. Bu nedenle, varlığın özü zamanla açılır. Heidegger’in deyimiyle:

“Zaman, varlığın ufkudur.”
(Sein und Zeit, §5)

Bu bağlamda Aristoteles’teki ousia, Heidegger tarafından artık yetersiz görülür. Çünkü ousia, varlığı zamandan ayrı bir sabite dönüştürmüştür. Bu nedenle Heidegger, ousia’nın karşılığı olarak yeni bir kavram önerir: Anwesen.

a. Anwesen Nedir?

Almanca’da Anwesen kelimesi, doğrudan “orada bulunma”, “mevcudiyet” anlamına gelir. Ama Heidegger bu kavrama yeni bir derinlik kazandırır: Anwesen, yalnızca bir şeyin “orada” olması değil, zaman içinden gelerek orada bulunmasıdır. Yani bir nesne, bir anlam, bir oluş, ancak geçmişten gelen bir bağlam ve geleceğe açık bir yönelimle “orada” olabilir. Dolayısıyla varlık, yalnızca sabitlik değil, zamanla oluşan bir açığa çıkma sürecidir.

Ousia, artık “şeyin kendinde hazır oluşu” değil, “kendini zamansal olarak açığa vuran varlık tarzı” olarak düşünülmelidir.
— Heidegger, Beiträge zur Philosophie

b. Ousia’nın Zamanla Yeniden Okunması

Heidegger’in ousia‘yı Anwesen olarak yorumlaması, sadece kelime düzeyinde bir çeviri değil, kavramsal bir müdahaledir. Bu müdahale, Aristoteles’te eksik bırakıldığını düşündüğü şeyi —yani varlığın zamansal boyutunu— kavramsal alana geri çağırma çabasıdır.

Ona göre, ousia, Grekçede einai (olmak) fiilinden türetilmiştir ve bu fiil zamansal bir yapıya sahiptir. Fakat bu zamansallık, Aristotelesçi sistematik içinde “şimdiki zamanda sabit bir varlık” haline getirilmiştir. Ousia, böylece aslında içerdiği “oluş” boyutunu kaybeder. Heidegger’in önerisi, bu boyutu yeniden kazandırmaktır: ousia, artık bir “şey” değil, zamanda açılan bir imkân yapısıdır.

V. Sonuç: Heidegger’de Töz Düşüncesinin Aşılması

Heidegger’in ousia kavramına yönelttiği eleştiri, yalnızca tarihsel bir düzeltme değildir. O, bu kavramın Batı metafiziğinde oynadığı rolü ifşa ederek, felsefenin “varlık” düşüncesini nasıl daralttığını açığa çıkarmak ister. Aristoteles’in ousia’sı, sabitliğin, özdeşliğin, tanımlanabilirliğin ve zaman-dışılığın simgesidir. Bu nedenle felsefe, varlığı hep şeysel olarak, hazır bulunur bir tarzda kavramış; onu oluşun ve açığa çıkışın alanından uzaklaştırmıştır.

Heidegger için bu durum felsefi düşüncenin yapısal bir tıkanıklığına işaret eder. Varlık, yalnızca “ne olduğu” ile tanımlanamaz. Daha önemlisi, o “nasıl var olduğu” sorusunu içinde taşır. Ve bu “nasıl” sorusu, zaman olmaksızın düşünülemez. İşte bu nedenle Heidegger, ousia kavramını Anwesen ile yeniden okumayı önerir. Bu öneri, varlığı şeylerin temelindeki bir dayanak olarak değil, zaman içinde beliren bir açıklık, bir ortaya çıkma süreci olarak düşünmenin yolunu açar.

Bu bakış açısı, klasik “töz” düşüncesini aşar. Çünkü burada töz, artık değişmeyen bir çekirdek değil; zamanla kendini ifşa eden bir olasılıklar alanıdır. Heidegger’in Dasein çözümlemesinde ortaya koyduğu gibi, insan varlığı da yalnızca “mevcut” değildir; geçmişine atılmış, geleceğe fırlatılmış, şimdi içinde karar veren bir zamansallıktır. Bu zamansallık yalnızca insana değil, varlığın kendisine aittir.

O halde Heidegger’in yaptığı, Aristoteles’in ousia’sına dönmek değil; bu kavramı, kendi içinde taşıdığı henüz açılmamış soruları görünür kılmak üzere dönüştürmektir. Felsefe, ancak varlığı sabit bir öz olmaktan çıkarıp, zamanla birlikte düşünebildiğinde, tekrar düşünmeye başlar.